Yıldız üçgen kumanda devresi, güç devresindeki K1 ana, K2 yıldız ve K3 üçgen kontaktörlerinin hangi sırayla çekeceğini belirleyen düşük akımlı devredir. Start butonuna basıldığında K1 ile K2 birlikte çeker ve motor yıldızda kalkar; KT zaman rölesinin süresi dolunca K2 bırakır, kısa bir boşluktan sonra K3 çeker ve motor üçgende çalışmaya geçer. K2 ile K3'ün aynı anda çekmesini karşılıklı kilitleme kontakları engeller.

Yıldız-üçgen kumanda devresi şeması: S0 stop, start, K1 mühürleme, KT zaman rölesi ve K2-K3 kilitleme

Bu yazı şemanın mantığını, yani her kontağın neden orada olduğunu anlatır. Şemalar kavramı açıklar; gerçek panodaki uygulama motor etiketine, üretici dokümanına ve yetkili elektrik personelinin değerlendirmesine bağlıdır. DRG Motor elektrik motoru üreticisi, tedarikçisi ve satıcısıdır; yıldız-üçgen yol vermeye uygun motorlar 3 fazlı asenkron elektrik motorları ailesinde yer alır.

Kumanda Devresi ile Güç Devresi Neden Ayrı Çizilir?

Yıldız-üçgen pano iki ayrı devreden oluşur. Güç devresi şebekeden motora giden kalın iletkenleri, ana kontakları ve termiği gösterir; motor akımı buradan geçer. Kumanda devresi ise aynı kontaktörlerin bobinlerini ve yardımcı kontaklarını gösterir; burada dolaşan akım yalnız bobinleri ve röleyi besleyecek kadardır. Bobin enerjilenince kontaktörün ana kontakları güç devresinde kapanır. Kısacası kumanda devresi karar verir, güç devresi bu kararı motora taşır.

Ana kontakların akım yolu, yıldız ve üçgen aşamasında hangi sargı ucunun nereye bağlandığı yıldız üçgen güç devresi yazısında ayrıntılı işlenmiştir. Bu yazıda yalnız kumanda tarafına odaklanıyoruz; güç devresine, kumandanın sonucunu görmek için kısaca bakacağız.

Yıldız-üçgen güç devresi: Q1 sigorta, K1 ana, K2 yıldız, K3 üçgen kontaktörü ve F2 termik
Yıldız-üçgen güç devresi: Q1 sigorta, K1 ana, K2 yıldız, K3 üçgen kontaktörü ve F2 termik

Kumanda ile güç devresinin yan yana çizildiği bir başka örnek aşağıda. Çizimdeki Portekizce başlıklar: Comando = kumanda, Potência = güç devresi.

Otomatik yıldız-üçgen: solda kumanda (Comando), sağda güç devresi (Potência)
Otomatik yıldız-üçgen: solda kumanda (Comando), sağda güç devresi (Potência)

Şemadaki Elemanlar ve Görevleri

Kumanda şeması bir merdiven gibi okunur: üstte L (faz) barası, altta N (nötr) barası vardır. Her basamak bir bobine giden koldur ve o bobin, kolundaki kontakların tamamı kapalıyken enerjilenir.

ElemanKontak / bobinDevredeki görevi
F3Kumanda sigortasıKumanda devresini kısa devreye karşı korur
F295-96 (normalde kapalı)Termik açtığında tüm bobinlerin enerjisini keser
S0Stop, normalde kapalıBasılınca devreyi açar, motor durur
Start butonuNormalde açıkBasılı olduğu an K1, KT ve K2 kollarına enerji verir
K1Bobin + 13-14 mühür kontağıAna kontaktör; start butonu bırakılınca devreyi tutar
KTBobin + 15-16 ve 15-18Yıldız süresini sayar, sonra yıldızdan üçgene geçirir
K2Bobin + 21-22 kilit kontağıYıldız noktasını kurar; çekiliyken K3 kolunu açık tutar
K3Bobin + 21-22 kilit, 13-14 tutmaÜçgen köprülerini kurar; çekiliyken K2 kolunu açık tutar

Kontak numaraları alışılmış işaretlemedir: sonu 1-2 ile biten çiftler normalde kapalı, 3-4 ile bitenler normalde açıktır. Zaman rölesindeki 15 ortak uç, 16 normalde kapalı, 18 normalde açık uçtur. Sahadaki cihazın klemens numaraları farklı olabilir; esas olan üreticinin bağlantı şemasıdır.

Yıldız-üçgen kumanda devresi: stop, start, mühürleme, zaman rölesi ve karşılıklı kilitleme
Yıldız-üçgen kumanda devresi: stop, start, mühürleme, zaman rölesi ve karşılıklı kilitleme

Seri Zincir: Sigorta, Termik Kontağı ve Stop Butonu

L barasından inen ilk kol, bütün devrenin ortak girişidir. F3, F2 95-96 ve S0 bu kola seri bağlıdır; üçünden biri açıksa altındaki hiçbir bobin enerji alamaz. Termik ve stop kontaklarının normalde kapalı seçilmesi bilinçli bir güvenlik tercihidir: bu kontaklara giden bir iletken koparsa ya da klemens gevşerse devre açılır ve motor durur. Normalde açık bir stop butonu kullanılsaydı kopuk bir iletken fark edilmeden kalır, gerektiği anda motor durdurulamazdı.

Durdurmanın iki yolu bu zincirdedir. Operatör S0'a bastığında ya da termik aşırı yük algılayıp 95-96'yı açtığında K1, KT, K2 ve K3 bobinlerinin hepsi aynı anda enerjisiz kalır. K1 bıraktığı için mühür de çözülür; motor yeniden ancak start butonuna basılarak çalışır. Bu yüzden elektrik kesilip geri geldiğinde motor kendiliğinden kalkmaz.

Elektrik motorlarının güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Start Butonu ve Mühürleme Kontağı

Start butonu normalde açık bir kontaktır ve yalnız basılı tutulduğu sürece akım geçirir. Butona basıldığında altındaki ortak düğüme enerji gelir; K1 ve KT bobinleri doğrudan, K2 bobini ise KT 15-16 ile K3 21-22 üzerinden enerjilenir. K1 çektiği anda kendi 13-14 yardımcı kontağı kapanır. Bu kontak start butonuna paralel bağlı olduğundan buton bırakılsa bile akım 13-14 üzerinden geçmeye devam eder. Buna mühürleme ya da kendini tutma denir.

Mühürleme olmasaydı motor yalnız buton basılıyken dönerdi. Mühür kontağı devreyi kendi üzerine kilitler, stop butonu ise bu kilidi açan tek yoldur. Şemaya bakarken mühür kontağının stop butonunun altında olduğuna dikkat edin; S0 her durumda mühürden önce gelir.

KT Zaman Rölesi: Yıldızdan Üçgene Geçiş

KT bobini K1 ile birlikte enerjilenir ve saymaya başlar. Bu sürede 15-16 kontağı kapalı kalır, K2 çekilidir; güç devresinde K1 ve K2 kapalıdır, sargıların alt uçları W2-U2-V2 yıldız noktasında birleşir. Her sargıya hat geriliminin √3'te biri düşer ve kalkış akımı ile moment, aynı motorun aynı şebekede doğrudan üçgen kalkışına göre yaklaşık üçte bire iner.

Güç devresinde yıldız aşaması: K1 ve K2 kapalı, K3 açık
Güç devresinde yıldız aşaması: K1 ve K2 kapalı, K3 açık

Süre dolduğunda röle 15-16'yı açar; K2 bobini enerjisiz kalır ve yıldız noktası çözülür. Yıldız-üçgen için yapılmış zaman rölelerinde 15-18 kontağı hemen değil, kısa bir boşluktan sonra kapanır. Bu kontak K2 21-22 üzerinden K3 bobinine enerji verir; K3 çeker, köprüler U1–W2, V1–U2, W1–V2 olarak kurulur ve her sargı tam hat gerilimini alır. K3'ün kendi 13-14 kontağı 15-18'e paralel olduğundan K3 bir kez çektikten sonra kendi kolunu da tutar.

Güç devresinde üçgen aşaması: K1 ve K3 kapalı, K2 açık
Güç devresinde üçgen aşaması: K1 ve K3 kapalı, K2 açık

Yıldız süresinin uzunluğu bir ayar değeri değil, bir hedeftir: motor yıldızda, anma devrine olabildiğince yaklaştıktan sonra üçgene geçmelidir. Bu ayarın kaç saniye olacağı yüke ve motora göre değişir; değerlendirme yetkili elektrikçiye aittir. Geçişte akımın nasıl değiştiğini nitel olarak aşağıdaki grafik gösterir.

Direkt kalkış ile yıldız-üçgen kalkışta akımın zamana göre değişimi (nitel)
Direkt kalkış ile yıldız-üçgen kalkışta akımın zamana göre değişimi (nitel)

Geçiş anında akımın nasıl değiştiğini gösteren bir eğri de aşağıda. Almanca etiketler: Y-Ein = yıldız devrede, Δ-Ein = üçgen devrede, Umschaltpause = geçiş boşluğu, Umschaltstromspitze = geçiş akım tepesi.

Kalkış akımı: yıldızda düşük akım, geçiş boşluğu, üçgene geçişte kısa tepe
Kalkış akımı: yıldızda düşük akım, geçiş boşluğu, üçgene geçişte kısa tepe

Karşılıklı Kilitleme ve Geçiş Boşluğu

K2 ve K3'ün aynı anda kapanması güç devresinde fazlar arası kısa devre demektir: K3 her sargının iki ucunu farklı fazlara bağlarken K2 aynı uçları yıldız noktasında birleştirir. Bu riski kumanda devresi iki ayrı katmanla önler.

  • Elektriksel kilitleme: K2 kolunda K3'ün 21-22 kontağı, K3 kolunda K2'nin 21-22 kontağı vardır. Biri çekili kaldıkça diğerinin bobin kolu açık kalır.
  • Zaman boşluğu: Yıldız-üçgen rölesi 15-16'yı açtıktan sonra 15-18'i bir süre bekleterek kapatır. Bu sürede K2'nin ana kontakları tam açılır ve aradaki ark söner.

Pek çok pano ayrıca K2 ile K3 arasında mekanik kilit de kullanır. Üç önlem birlikte, bir kontağın yapışması gibi tek bir arızanın kısa devreye dönüşmesini zorlaştırır. Zaman çizelgesi bu sıralamayı yatay eksende gösterir: K1 ve KT baştan sona çekilidir, K2 yalnız yıldız süresinde, K3 ise boşluktan sonra devrededir.

Kontaktörlerin zaman çizelgesi: K2 düşmeden K3 çekmez, aradaki kısa boşluk
Kontaktörlerin zaman çizelgesi: K2 düşmeden K3 çekmez, aradaki kısa boşluk

Sık Arızaları Şemadan Okumak

Kumanda şeması arıza ararken bir haritadır. Belirtiyi, şemada o davranışı üreten kola bağlamak çoğu zaman yeterli ipucunu verir. Aşağıdaki liste ölçüm talimatı değil, akıl yürütme sırasıdır.

  • Start butonuna basınca hiçbir kontaktör çekmiyor: Ortak girişteki seri zincirden biri açıktır: F3, F2 95-96 ya da S0. Termik açmışsa önce açma nedeni anlaşılmalıdır.
  • Buton basılıyken çalışıyor, bırakınca duruyor: Mühür yolu tamamlanmıyor; K1 13-14 kontağı ya da bu kontağın start butonuna paralel bağlantısı şüphelidir.
  • Motor yıldızda kalıyor, üçgene geçmiyor: K3 kolu enerji almıyor. KT'nin 15-18 kontağı, K2'nin 21-22 kilit kontağı ve K3 bobini sırayla şüphelidir; K2 bırakmıyorsa 21-22 de açık kalır.
  • Geçiş anında sigorta atıyor: K2 tam açılmadan K3 kapanıyor olabilir. Kilit kontakları, rölenin boşluklu tipte olup olmadığı ve kontak yapışması incelenir.
  • Üçgene geçerken büyük akım darbesi, termik açması: Motor yıldızda yeterince hızlanmadan geçiş yapılıyor ya da yük yıldızdaki momentle kalkamıyor olabilir. Bu durumda yıldız-üçgen mi soft starter mı karşılaştırması da gözden geçirilmelidir.
  • Motor üçgende ısınıyor ya da uğulduyor: Kumanda doğru olsa bile motorun etiketi 230/400 V ise 400 V şebekede üçgende çalışamaz. Etiket okuma ve köprü düzeni için motor klemens yıldız üçgen bağlantı ve kaç kW motor yıldız üçgen bağlanır yazılarına bakın.

Termik ve zaman rölesinin ayar değerleri bu yazının konusu değildir. Kontaktör ve termik akımlarının mantığı için 22 kW motor yıldız üçgen yol verme örneği, ön hesap için termik, sigorta ve kontaktör seçimi aracı kullanılabilir. Bağlantının temel kavramları yıldız üçgen bağlantı nedir, bütün şemalar ise elektrik motoru yıldız üçgen bağlantı şeması rehberinde ve yıldız üçgen bağlantı şeması PDF dosyasında toplanmıştır.

Arıza ararken şemayı panodaki gerçek yerleşimle eşleştirmek işi kolaylaştırır; fotoğraf tipik bir yıldız-üçgen panosunun içini gösteriyor.

Hazır yıldız-üçgen yol verici panosunun içi: kontaktörler ve zaman rölesi
Hazır yıldız-üçgen yol verici panosunun içi: kontaktörler ve zaman rölesi

Yıldız-Üçgen Kumandaya Uygun DRG Motorları

DRG yelpazesinde 4 kW ve üstü motorlar 400/690 V Δ/Y etiketlidir: 400 V şebekede üçgende çalışır ve yıldız-üçgen yol vermeye uygundur. 3 kW'a kadar olan 230/400 V motorlar 400 V şebekede yıldızda çalıştığından bu yöntem için uygun değildir. Tüm modeller IP55 korumalı, F sınıfı yalıtımlı ve IC411 soğutmalıdır; kontaktör, termik ve zaman rölesi için pano malzemesi tedarikçisine başvurulur. Güce ve devire göre filtreleme elektrik motoru online satın al sayfasındadır.

  • DRG-112M-4 – 4 kW – 1500 d/d (senkron) – 400/690 V Δ/Y – alüminyum gövde
  • DRG-132M-4 – 7,5 kW – 1500 d/d (senkron) – 400/690 V Δ/Y – alüminyum gövde
  • DRG-160M-4 – 11 kW – 1500 d/d (senkron) – 400/690 V Δ/Y – alüminyum gövde
  • DRG-160L-4 – 15 kW – 1500 d/d (senkron) – 400/690 V Δ/Y – pik döküm gövde
  • DRG-180L-4 – 22 kW – 1500 d/d (senkron) – 400/690 V Δ/Y – pik döküm gövde
  • DRG-200L-4 – 30 kW – 1500 d/d (senkron) – 400/690 V Δ/Y – pik döküm gövde

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Sık Sorulan Sorular

Yıldız üçgen kumanda devresinde mühürleme neden K1 kontağıyla yapılır?

K1 çalışma boyunca baştan sona çekili kalan tek kontaktördür. K2 yıldızdan sonra bırakır, K3 ise kalkışta henüz çekmemiştir; bu yüzden devreyi tutacak kontak K1'in 13-14 kontağıdır.

Karşılıklı kilitleme olmadan devre çalışır mı?

Kâğıt üzerinde motor yine kalkar, ancak bir kontak yapışır ya da röle hatalı geçiş yaparsa K2 ile K3 birlikte kapanabilir ve fazlar kısa devre olur. Kilit kontakları bu ihtimale karşı konulur; çıkarılmamalıdır.

Yıldız-üçgen için sıradan bir gecikmeli zaman rölesi kullanılabilir mi?

Bazı şemalar gecikmeli rölenin normalde kapalı ve normalde açık kontaklarıyla kurulur, ama bu kontaklar aynı anda konum değiştirir. Yıldız-üçgen rölesinde ise iki kontak arasında bilinçli bir boşluk vardır. Hangisinin kullanılacağı üretici dokümanına ve yetkili elektrikçinin değerlendirmesine bağlıdır.

Elektrik kesilip gelince motor kendiliğinden çalışır mı?

Bu şemada çalışmaz. Enerji kesildiğinde K1 bırakır ve mühür çözülür; enerji geri geldiğinde motorun dönmesi için start butonuna yeniden basılması gerekir.