Tersinir (Çift Yönlü) Aksiyel Fan: Yön Değiştirme ve Motor Seçimi

“Çift yönlü fan motoru” diye ayrı bir motor türü yoktur: tersinir aksiyel fanı döndüren motor, standart bir trifaze asenkron motordur ve beslemesindeki iki fazın yeri değiştirildiğinde ters yöne döner. Fanı çift yönlü yapan şey motor değil, çarktır: tersinir fanlarda kanat profili simetriktir, bu yüzden hava iki yönde de yaklaşık aynı debiyle taşınır. Motor tarafında bilinmesi gereken üç şey vardır: yön değiştirmeden önce çarkın durması, yön değişimini yapan pano ya da invertör düzeni ve fanın en zor yöndeki mil gücü.

Dönüş yönünü değiştirmek bir elektrik işidir. Klemens, kontaktör ya da invertör bağlantısına el sürmeden önce enerji kesilip kilitlenmeli ve iş yetkili bir elektrikçi tarafından yapılmalıdır; bu yazıdaki adımlar planlama içindir, uygulama talimatı değildir.

DRG Motor elektrik motoru üreticisi, tedarikçisi ve satıcısıdır; tersinir fanlarda kullanılabilecek 1000, 1500 ve 3000 d/d trifaze motorları Elektrik Motoru Online Satın Al sayfasında gövde ve devir koduyla bulabilirsiniz. Fan tiplerinin genel haritası için Fan Motorları sayfamıza bakabilirsiniz.

Tersinir aksiyel fan nedir, nerelerde kullanılır?

Tersinir (reversible) aksiyel fan, havayı mil eksenine paralel taşıyan ve dönüş yönü değiştiğinde akış yönünü de tam olarak tersine çeviren fandır. “Tersinir” kelimesi bir çalışma prensibi ya da gövde tipi anlatmaz: prensip yine aksiyeldir, gövde çoğunlukla silindirik kasa ya da jet fan kasasıdır. Tersinirlik, çarkın ve işletmenin bir özelliğidir; kullanım amacına göre seçilir.

Tipik kullanım yerleri:

• Kereste ve tuğla kurutma fırınları: hava belirli aralıklarla ters çevrilir, yükün iki tarafı eşit kurur [4]. Fırın tarafındaki sıcaklık ve motor yerleşimini kurutma fırını sirkülasyon fanı yazımızda ayrıca ele aldık.
• Patates, soğan ve tahıl depoları: ürün yığını fan yerinden oynatılmadan iki yönden havalandırılır [4].
• Tünel ve otopark havalandırması: hava trafiğe, rüzgâra ya da yangın senaryosuna göre bir yöne veya ötekine itilir [2]. Tünel tarafının genel motor ihtiyaçlarını maden ve tünel havalandırma motorları yazımızda bulabilirsiniz.
• Seralar ve barınaklar: aynı fan besleme ya da egzoz yapar.

Normal bir aksiyel fanı ters döndürmek neden aynı şey değil?

Standart aksiyel fanın kanadı uçak kanadına benzer bir profildir: kalın, yuvarlak bir hücum kenarı ve ince bir firar kenarı vardır, kanat açısı tek yöne göre ayarlanmıştır. Motor ters döndüğünde hava yine ters yönde akar, ama kanat bu kez ince kenarıyla havaya girer. Sonuç düşük debi, düşük basınç, daha fazla gürültü ve titreşimdir. Yönün düzenli değiştiği bir süreçte bu kabul edilmez.

Tersinir çarkta iki kenar aynı biçimdedir ve profil simetriktir. Bir üretici kataloğu bu tip çarkta ters yöndeki hava miktarını ileri yöne göre %95–100 olarak verir [1]; başka bir üretici iki yönde aynı performans için tam simetrik kanat kesiti kullandığını belirtir [2]. Bunun bedeli, aynı çapta tek yönlü bir profile göre biraz daha düşük fan verimidir; aynı işi yapmak için motor biraz daha büyük çıkabilir.

Küçük bir fark daha vardır: doğrudan tahrikli fanda motor kasanın içindedir. Bir yönde hava önce çarktan geçip sonra motorun üzerinden akar, diğer yönde önce motora çarpar. Bu yüzden bazı kataloglarda “çarktan motora” yönü standart, ters yön ise ayrıca belirtilen bir seçenektir [1]. Motor seçimini yaparken iki yönün hangisinde daha fazla güç gerektiğini fan üreticisinden mutlaka isteyin.

Motorun görevi: doğrudan tahrik ve sorumluluk ayrımı

Tersinir aksiyellerin çoğunda çark doğrudan motor miline takılır; kayış ve kaplin yoktur. Motor hava akımının içindedir ve soğutmasını geçen havadan alır. Bu hava fırında sıcak ve nemli, depoda tozlu, tünelde egzoz gazlıdır; koruma sınıfı ve klemens kutusunun yeri ortama göre düşünülür.

Fanın seçimi, iki yöndeki fan eğrisi, kanat açısı ve kasa tasarımı fan üreticisinin ya da proje mühendisinin işidir. Motor tedarikçisinin işi, verilen mil gücüne, devre, montaj şekline ve ortam şartına uygun motoru sağlamaktır. Fan etiketi yoksa güç tahminle değil, fan tarafından alınan veriyle seçilir.

Montaj ve motor bağlantısı

Fanın kanala, duvara ya da tavana montajı ile motorun IEC montaj tipi ayrı şeylerdir. Kasalı tersinir fanlarda motor genellikle kasa içindeki taşıyıcı kollara ayaklı (B3) ya da flanşlı bağlanır; kesin tip fan üreticisinin çiziminden alınır. Yön değişen fanlarda iki ayrıntı önemlidir: çark göbeği mil üzerinde kama ile döner, eksenel olarak ise mil ucundaki vida ve pul ile tutulur [2]. Sürekli ileri-geri moment gören bu bağlantıda vidanın kilitli olması, göbeğin mile boşluksuz oturması gerekir. Klemens kutusu kasanın dışında kalmalı, kablo hava akımında gergin ve sabitlenmiş olmalıdır. Ölçü teyidi için teknik çizim sayfamızı kullanabilirsiniz.

Elektrik motorlarının güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Fan ve aspiratör motorunun dönüş yönü nasıl değiştirilir?

Trifaze asenkron motorda dönüş yönünü döner alanın faz sırası belirler. Standart klemens işaretlemesinde L1, L2, L3 fazları U1, V1, W1 uçlarına bu sırayla bağlandığında motor, mil ucundan bakıldığında saat yönünde döner [3]. Herhangi iki faz yer değiştirince yön tersine döner. Yöntem seçimi, yönün ne sıklıkla ve nasıl değişeceğine bağlıdır:

İleri-geri kontaktörlü panoda dikkat edilecekler

İki kontaktörün aynı anda çekmesi faz-faz kısa devresi demektir; bu yüzden hem mekanik hem elektriksel karşılıklı kilit kullanılır. Panoda yıldız-üçgen yol verme varsa faz değişimi ana kontaktörün girişinde, yani yıldız ve üçgen kontaktörlerinden önce yapılır; klemens tarafında uçlar karıştırılırsa üçgene geçişte kısa devre riski doğar. Klemens dizilişini yıldız ve üçgen bağlama yazımızda ayrıntılı anlattık.

Yön değiştirmeden önce çark durmalı

Çark hâlâ dönerken ters yön verilirse motor, ters akımla frenleme yapar: kalkış akımına yakın ya da üstünde bir akım çeker ve mil, kama, çark göbeği ani bir moment darbesi alır. Termik atması, kontaktör kontaklarının yanması ve göbeğin gevşemesi bu alışkanlığın tipik sonuçlarıdır. Çözüm, iki yön komutu arasına zaman rölesiyle bekleme koymaktır. Bekleme süresi tahminle değil, fan kapatıldıktan sonra çarkın tamamen durmasına kadar geçen süre ölçülerek ve üzerine pay konarak belirlenir. Rüzgâra açık bir fanda çark dışarıdan da döndürülebileceği için bu süre daha uzun tutulur.

İnvertörle yön değişimi

İnvertörde yön, bir parametre ya da dijital giriş ile değişir; motor bağlantısına dokunulmaz. İnvertör önce rampa ile devri düşürür, sıfırdan geçer ve ters yönde hızlanır. Yavaşlama sırasında çarkın kinetik enerjisi motoru jeneratör gibi çalıştırır ve DC barayı yükseltir. Rampa çok kısa tutulursa invertör aşırı gerilim hatası verir; ya rampa uzatılır ya da fren direnci kullanılır. Bu konuyu invertörde dinamik frenleme ve fren direnci yazımızda bulabilirsiniz.

Motor seçimi: gereken veriler, güç ve kutup sayısı

Kontrol listesi

• Her iki yön için debi ve statik basınç (fan eğrisi ya da etiket)
• Çark çapı, kanat sayısı ve kanat açısı
• Fanın tasarım devri ve hangi yönün daha fazla güç istediği
• Yön değişim sıklığı ve yöntemi: kontaktör mü, invertör mü
• Çarkın durma süresi (ölçülmüş) ve rüzgâr etkisi
• Hava sıcaklığı, nem, toz; motorun akım içinde kalıp kalmadığı
• Mil çapı ve boyu, çark göbeği, montaj tipi (fan çizimi)
• Fanın duman tahliye görevi olup olmadığı

Son madde önemlidir: fan yangın anında duman tahliyesi de yapıyorsa fan ve motor setinin EN 12101-3’e göre belgeli olması gerekir. DRG’nin standart motorları bu belgeyle satılmaz; DRG motoru yalnız belge gerektirmeyen normal havalandırma görevinde önerilebilir.

Güç hesabı: örnek bir ürün deposu

Tersinir fanlar için tek bir güç aralığı vermiyoruz; güç çapa, debiye, basınca, kanat açısına, devre, hava yoğunluğuna ve sistem direncine göre değişir, aralık uygulama verisine göre belirlenir. Hesap için fan mil gücü P_mil = Q·Δp / η_fan kullanılır. Örnek: bir patates deposunda yığın altından 16.200 m³/h (4,5 m³/s) hava geçirilecek, iki yöndeki en yüksek statik basınç 300 Pa, fan verimi 0,60 varsayılsın. Mil gücü 4,5 × 300 / 0,60 = 2.250 W, yani yaklaşık 2,25 kW olur. Doğrudan tahrikte kayış kaybı yoktur; buna %10–15 pay eklenince 2,5–2,6 kW çıkar ve bir üst standart kademe olan 3 kW seçilir. Ters yöndeki debi kaybı ve simetrik profilin düşük fan verimi zaten bu hesapta varsayımın içindedir; fan üreticisi farklı bir değer verirse onun eğrisi esas alınır. Kendi değerlerinizle hesap için Pompa & Fan Motor Gücü hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Devir ve kutup: tersinir fana özgü taraf

Aksiyel çarkın kanat ucu hızı v = π·D·n/60 ile bulunur. 1000 mm çaplı bir çark 4 kutuplu bir motorda (1450 d/d) yaklaşık 76 m/s, 6 kutuplu bir motorda (968 d/d) yaklaşık 51 m/s uç hızına ulaşır; 2 kutuplu motorda bu değer 153 m/s’yi bulur ve bu çapta çoğu çarkın izin verdiği sınırın üzerinde kalır. Kutup sayısını fan eğrisi belirler, ama tersinir fanda bir ölçüt daha vardır: yön değişiminde boşaltılması gereken dönme enerjisi devrin karesiyle artar. Aynı çarkı 1450 yerine 968 d/d’de döndürmek bu enerjiyi yaklaşık 2,2 kat azaltır; durma süresi kısalır, invertör rampası ve fren direnci küçülür. Bu yüzden sık yön değiştiren fanlarda, fan eğrisi izin veriyorsa daha düşük devirli bir çözüm değerlendirilmeye değerdir.

Örnekteki 3 kW ihtiyaç için iki seçenek öne çıkar: 4 kutuplu DRG-100L2-4 1450 d/d’de 400 V’ta 6,02 A çeker; 6 kutuplu DRG-132S-6 ise 968 d/d’de 6,84 A çeker ve 132S gövdesiyle daha büyüktür. Hangisinin uyacağına fanın tasarım devri ve kasa içindeki yer karar verir. Standart kapalı motorların soğutma pervanesi genellikle iki yönde de çalışacak biçimdedir; yine de siparişte motorun çift yönlü kullanılacağını not olarak belirtin. DRG gamı alüminyum gövdede 0,25–11 kW, pik döküm gövdede 0,55–355 kW aralığındadır; 3 faz, 230/400 V ya da 400/690 V beslemeli, B3, B5, B14 ve B35 montajlı olarak sipariş notuyla sağlanır. Piyasadaki her tersinir fan gücü bu gamla birebir eşleşmez; fanın çizimi ve eğrisiyle birlikte teyit edin.

Çift yönlü aksiyel fanlar için DRG motorları

Örnek hesaptaki 3 kW çevresinde tersinir aksiyel fanlarda değerlendirilebilecek modeller:

• DRG-100L1-4 – 2,2 kW – 1500 d/d – 100L
• DRG-100L2-4 – 3 kW – 1500 d/d – 100L
• DRG-132S-6 – 3 kW – 1000 d/d – 132S
• DRG-112M-4 – 4 kW – 1500 d/d – 112M

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Çift yönlü fan motoru: sık sorulan sorular

Fan aspiratör motorunun dönüş yönü nasıl değiştirilir?

Trifaze motorda besleme fazlarından ikisinin yeri değiştirilir; invertörlü sistemde yön komutu parametreden ya da dijital girişten verilir. İşi yetkili elektrikçi, enerji kesilip kilitlendikten sonra yapmalıdır.

Her aksiyel fan ters döndürülünce tersinir olur mu?

Hayır. Hava ters yöne akar, ama tek yönlü profilde debi ve basınç belirgin düşer, gürültü artar. Düzenli yön değişimi için simetrik kanatlı tersinir çark gerekir.

Çift yönlü fan motoru için özel motor gerekir mi?

Genellikle hayır; standart trifaze asenkron motor iki yönde de döner. Önemli olan güç, devir, montaj ve ortam şartının fana uyması ve yön değişiminden önce çarkın durmasıdır.

Yön değiştirirken neden termik atıyor?

Çark dururken değil dönerken ters yön verildiğinde motor ters akımla frenler ve kalkış akımına yakın akım çeker. İki yön komutu arasına ölçülmüş bir bekleme süresi koymak ya da invertörde rampayı uzatmak çözümdür.

Fanınızın etiketini, eski motorun plakasını ya da fan çizimini gönderirseniz uygun motoru birlikte belirleyelim: +90 (542) 666 11 11, [email protected], iletişim sayfası. Güncel fiyatlar için online mağazamızdaki 120 modeli inceleyebilirsiniz.

Kaynaklar

1. Kruger – TRC Series, Direct Drive Reversible Vane Axial Fan, Product Catalogue – ters yönde %95–100 hava; standart akış yönü
2. Woods Air Movement – JMTS Reversible Axial Flow Fan, Specification Sheet – simetrik kanat kesiti, çarkın mile sabitlenmesi
3. IEC 60034-8:2026 – Rotating electrical machines, Part 8: Terminal markings and direction of rotation – faz sırası ve dönüş yönü
4. Multi-Wing – R-Series reversible axial fans – kurutma fırını ve ürün deposu uygulamaları