Start-stop mühürleme devresi, bir trifaze motoru iki butonla çalıştırıp durduran en temel kontaktör kumandasıdır. Start butonuna kısa bir süre basmak K1 kontaktörünü çektirir; K1’in kendi 13-14 yardımcı kontağı start butonuna paralel bağlı olduğu için buton bırakılsa da bobin enerjili kalır. Stop butonu veya termik kontağı bu yolu açınca mühür çözülür ve motor durur.

Start-stop mühürleme devresi: kontaktör, termik röle, start ve stop butonları ile trifaze motor kumandası

Güvenlik uyarısı: Bu içerik teknik bilgilendirme amaçlıdır. Bağlantı, ölçüm ve devreye alma işlemleri; enerji kesme ve enerjisizliği doğrulama prosedürleri uygulanarak, motor ve cihaz üreticisinin dokümanlarına göre yetkili elektrik personelince yapılmalıdır.

Bu yazıda devreyi güç tarafı, kumanda tarafı, sinyal lambaları, buton kutusu kablajı ve zaman diyagramıyla birlikte ele alıyoruz. Tüm şemalar örnektir; terminal adları cihaza göre değişir, cihazın kendi bağlantı şeması esastır.

Start-stop devresi hangi elemanlardan oluşur?

Devre iki bölümden oluşur. Güç devresi motor akımını taşır: L1-L2-L3 fazları koruma elemanından ve K1’in ana kontaklarından geçerek motora ulaşır. Kumanda devresi ise küçük bir akımla K1 bobinini yönetir. Güç tarafında iki yaygın seçenek vardır: tek cihazda kısa devre ve aşırı yük koruması yapan Q1 motor koruma şalteri ya da F1 sigortalarla F2 termik rölenin birlikte kullanılması. İki çözümün farkını termik röle ile motor koruma şalteri arasındaki fark yazısında ayrıntılı anlattık.

Start-stop güç devresi: motor koruma şalteri Q1 veya sigorta F1 + termik F2 ile K1 kontaktörü ve M1 trifaze motor.
Şekil 1. Start-stop güç devresi: motor koruma şalteri Q1 veya sigorta F1 + termik F2 ile K1 kontaktörü ve M1 trifaze motor. (büyüt)
ElemanUçlarDevredeki görevi
Q1 motor koruma şalteri1-2 / 3-4 / 5-6 + yardımcı kontakKısa devre ve aşırı yük korumasını tek cihazda toplar (A seçeneği)
F1 sigortalarher fazda birGüç devresini kısa devreye karşı korur (B seçeneği)
F2 termik röleana uçlar + 95-96 NC, 97-98 NOAşırı yükte kumandayı keser, isterseniz arıza lambasını yakar
F3 kumanda sigortasıtek kutupluKumanda hattını kısa devreye karşı korur
S0 stop butonu11-12 NCBasıldığı anda bobin akımını keser
Start butonu13-14 NOBasılı olduğu sürece bobine yol verir
K1 kontaktörA1-A2 bobin, 1…6 ana, 13-14 yardımcıMotoru şebekeye bağlar; 13-14 kontağı mühürlemeyi yapar
M1 motorU1 V1 W1 + PETrifaze asenkron motor; klemens bağlantısı etikete göre yıldız ya da üçgen

Motorun koruma sırası hep aynıdır: önce kısa devre koruması, sonra kontaktör, sonra aşırı yük koruması, en sonda motor. Koruma tarafındaki boyutlandırma için termik, sigorta ve kontaktör seçim aracını kullanabilirsiniz; kontaktör sınıfının nasıl okunacağı da motor panosunda kontaktör seçimi yazısında anlatılıyor.

Kumanda devresi ve mühürleme mantığı

Kumanda devresini yukarıdan aşağı bir merdiven gibi okuyun. Üst rayda L (örnekte 230 V AC), alt rayda N vardır. Akım sırasıyla F3 kumanda sigortasından, F2’nin 95-96 kontağından, S0 stop butonunun 11-12 kontağından geçer ve bir düğüm noktasında ikiye ayrılır. Bir kol start butonundan, diğer kol K1’in 13-14 kontağından geçer; iki kol yeniden birleşip K1 bobininin A1 ucuna gider, A2 ucu N’ye bağlanır.

Start-stop kumanda devresi: F3, F2 95-96, S0 stop butonu, start butonu ve ona paralel K1 13-14 mühürleme kontağı ile K1 bobini.
Şekil 2. Start-stop kumanda devresi: F3, F2 95-96, S0 stop butonu, start butonu ve ona paralel K1 13-14 mühürleme kontağı ile K1 bobini. (büyüt)

“Mühürleme” denen şey bu paralel koldur. Start butonu yalnızca bobine ilk enerjiyi verir; K1 çeker çekmez kendi 13-14 kontağı kapanır ve bobini besleyen ikinci bir yol oluşturur. Bundan sonra start butonunun bir önemi kalmaz. Mühür yolunu kesmenin tek yolu seri bağlı NC kontaklardan birini açmaktır: S0 stop butonu, F2 95-96 veya (Q1 seçeneğinde) Q1’in yardımcı kontağı.

Stop ve koruma kontaklarının NC, yani normalde kapalı seçilmesinin nedeni güvenliktir: bu hatta bir tel koparsa ya da klemens gevşerse devre açılır ve motor durur. Q1 kullanılan panolarda Q1’in yardımcı kontağını kumanda devresine almak önemlidir; aksi halde Q1 açtığında K1 çekili kalır ve Q1 yeniden kapatıldığında motor kimse start’a basmadan kalkabilir.

Not: S0 sıradan bir stop butonudur. Acil durdurma ayrı bir güvenlik fonksiyonudur; mantar başlı, kilitli bir eleman ve makinenin risk değerlendirmesine göre tasarlanmış bir devre gerektirir.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Elektrik motorlarının güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Adım adım çalışma sırası

Start-stop devresinin dört durumu: bekleme, start basılı, start bırakılmış (mühürleme) ve stop/termik ile durma.
Şekil 3. Start-stop devresinin dört durumu: bekleme, start basılı, start bırakılmış (mühürleme) ve stop/termik ile durma. (büyüt)
  1. Bekleme: F2 ve S0 kapalıdır, start butonu ve K1 13-14 açıktır. Bobine giden iki yol da kesik olduğundan K1 enerjisizdir, motor durur.
  2. Start butonuna basılır: Bobin start butonu üzerinden enerjilenir. K1 çeker: ana kontaklar motoru şebekeye bağlar, 13-14 kontağı kapanır. Bu kısa an boyunca akım iki koldan birden geçer.
  3. Start butonu bırakılır: Buton yay etkisiyle açılır; bobin artık yalnız K1 13-14 üzerinden beslenir. Devre kendini tutar, motor dönmeye devam eder.
  4. Stop butonuna basılır: S0’ın 11-12 kontağı açılır, bobinin tek besleme yolu kesilir. K1 düşer, 13-14 açılır ve mühür çözülür. Stop butonu bırakılsa da motor kendiliğinden kalkmaz.
  5. Termik açar: Aşırı yükte F2’nin 95-96 kontağı açılır; sonuç stop butonuyla aynıdır. Termik resetlendiğinde K1 yine çekmez, yeni bir start komutu gerekir.
  6. Elektrik kesilir ve geri gelir: Gerilim gidince K1 düşer ve mühür çözülür. Gerilim geldiğinde motor kalkmaz. Bu özellik mühürlemenin en değerli tarafıdır: beklenmedik yeniden kalkışı önler.

Durum tablosu ve zaman diyagramı

Aşağıdaki tablo ve çizim, her adımda kontakların ve bobinin ne durumda olduğunu bir arada gösterir. Arıza ararken ölçüm sonuçlarını bu tabloyla karşılaştırmak işi hızlandırır.

Start-stop durum tablosu: her adımda butonların, F2 95-96 kontağının, K1 bobininin, mühür kontağının ve motorun durumu.
Şekil 4. Start-stop durum tablosu: her adımda butonların, F2 95-96 kontağının, K1 bobininin, mühür kontağının ve motorun durumu. (büyüt)
DurumK1 bobiniK1 13-14Motor
Beklemeenerjisizaçıkdurur
Start butonuna basılıenerjilikapalıdöner
Start bırakıldıenerjili (mühürlü)kapalıdöner
Stop butonuna basıldıenerjisizaçıkdurur
Termik açtıenerjisizaçıkdurur
Elektrik kesilip geri geldienerjisizaçıkdurur, yeniden start bekler

Zaman diyagramında yüksek seviye “buton basılı”, “termik açmış” veya “bobin enerjili” anlamına gelir. Start sinyalinin kısa bir darbe olmasına karşın K1’in stop gelene kadar yüksekte kaldığına dikkat edin; mühürlemenin özeti budur. t5 anında termik açınca K1 düşer, t6 anında termik resetlense bile K1 yeniden çekmez.

Start-stop zaman diyagramı: start ve stop butonları, F2, K1 bobini ve H2 arıza lambasının zamana göre değişimi.
Şekil 5. Start-stop zaman diyagramı: start ve stop butonları, F2, K1 bobini ve H2 arıza lambasının zamana göre değişimi. (büyüt)

Çalışıyor ve arıza lambası eklemek

Panoya iki sinyal lambası eklemek çoğu zaman sahadaki ilk soruyu cevaplar: motor çalışıyor mu, durduysa neden durdu? Seçenekli şemada H1 “çalışıyor” lambası K1’in ikinci NO yardımcı kontağı (örnekte 53-54) üzerinden, H2 “arıza” lambası ise F2’nin 97-98 NO kontağı üzerinden beslenir. Termik açtığında 95-96 açılır, 97-98 kapanır; böylece aynı anda hem motor durur hem arıza lambası yanar.

Seçenekli şema: K1 53-54 ile yanan H1 çalışıyor lambası ve F2 97-98 ile yanan H2 arıza lambası.
Şekil 6. Seçenekli şema: K1 53-54 ile yanan H1 çalışıyor lambası ve F2 97-98 ile yanan H2 arıza lambası. (büyüt)

Lambaların gerilimi kumanda gerilimiyle aynı olmalıdır. Q1 kullanılıyorsa arıza bilgisi Q1’in sinyal kontağından alınır; bu kontağın varlığı ve uç adları cihaza göre değişir. Lambalar mühürleme koluna bağlanmaz, kendi kollarında kalır.

Buton kutusu ile pano arasında 3 telli bağlantı

Butonlar çoğu zaman makinenin yanındaki ayrı bir kutudadır. Bu durumda stop ve start butonları kutu içinde seri bağlanır ve panoya üç damarlı bir kablo yeter: 1 numara besleme (stop girişi), 2 numara stop çıkışı/start girişi, 3 numara start çıkışı. Mühür kontağı K1 13-14 panoda 2 ve 3 numaralı klemensler arasına bağlanır. Kablo uzunsa damarlar arası kaçak kapasite küçük bobinleri etkileyebilir; uzun hatlarda kumanda geriliminin seçimi cihaz üreticisinin önerisine göre yapılmalıdır.

Pano ile buton kutusu arasında 3 telli start-stop bağlantısı: stop ve start butonları kutuda, K1 13-14 mühür kontağı panoda.
Şekil 7. Pano ile buton kutusu arasında 3 telli start-stop bağlantısı: stop ve start butonları kutuda, K1 13-14 mühür kontağı panoda. (büyüt)

Sık bağlantı hataları

BelirtiOlası neden
Motor yalnız start butonu basılıyken dönüyor, bırakınca duruyorMühür kontağı bağlanmamış, NC uca bağlanmış ya da yanlış kontaktörün 13-14 ucu kullanılmış
Enerji verilince motor kendiliğinden kalkıyorMühür kontağı stop butonunun önüne (L tarafına) bağlanmış veya start butonu NO yerine NC uçtan bağlanmış
Stop butonu motoru durdurmuyorMühür kolu stop butonundan önce ayrılmış; stop yalnız start koluna seri kalmış
Termik attığı halde kontaktör çekili kalıyor95-96 yerine 97-98 ucu kullanılmış veya termik kontağı kumanda devresine hiç bağlanmamış
Start’a basınca F3 atıyorBobin geriliminin kumanda gerilimiyle uyuşmaması veya bobin klemensinde kısa devre
Kontaktör vınlıyor, titreşiyorKumanda gerilimi düşük, gevşek klemens veya bobin gerilimi uygun değil

Termik tekrar tekrar açıyorsa sorun çoğunlukla devrede değil, motorda veya yüktedir; olası nedenler elektrik motoru neden termik attırır yazısında sıralanmıştır.

Seçim örnekleri

Start-stop devresi motoru doğrudan şebekeye bağlar, yani motor kalkışta etiket akımının birkaç katını çeker. Bu nedenle bu devre genellikle küçük ve orta güçlü motorlarda tercih edilir; büyük güçlerde şebeke koşullarına göre yıldız üçgen güç devresi gibi yol verme yöntemlerine geçilir.

  • 1,5 kW, 1500 d/d, 230/400 V Δ/Y motor, 400 V şebeke: motor klemensi yıldız bağlanır. Kontaktör motor akımına ve AC-3 kullanım kategorisine göre, termik ayarı motor etiketindeki anma akımına göre seçilir.
  • 5,5 kW, 1500 d/d, 400/690 V Δ/Y motor, 400 V şebeke: motor klemensi üçgen bağlanır. Q1 veya F1+F2 boyutu yine etiket akımından başlar; anma akımı için motor akım tablosuna bakabilirsiniz.
  • Kablo: Kesit hat uzunluğu, döşeme şekli ve koruma elemanına göre değişir; tek bir değer her uygulamaya uymaz. Motor kablo kesiti hesaplama aracı başlangıç değeri verir.

Aynı mantık iki kontaktörlü devrelere de taşınır: ileri-geri çalıştırma şemasında her yön için ayrı mühürleme ve karşılıklı kilitleme bulunur, yıldız üçgen kumanda devresinde ise mühürleme bir zaman rölesiyle birlikte çalışır.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Mevcut motorunuzun etiket fotoğrafını gönderin, uygun DRG modelini birlikte belirleyelim.WhatsApp'tan gönder

Start-stop devresiyle çalışacak DRG motorları

DRG Motor elektrik motoru üreticisi, tedarikçisi ve satıcısıdır. Aşağıdaki trifaze IEC motorlar doğrudan yol verilen start-stop devrelerinde sık kullanılan güç aralığındadır. Kontaktör, termik, buton ve sinyal lambası DRG’de satılmaz; bunlar için pano malzemesi tedarikçinize başvurun. Diğer seçenekler 3 fazlı asenkron elektrik motorları sayfasında ve online mağazada listelenir.

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Sık sorulan sorular

Mühürleme kontağı neden start butonuna paralel bağlanır?

Çünkü görevi start butonunun yerini almaktır. Buton bırakıldığında bobin akımı K1 13-14 üzerinden akmaya devam eder. Seri bağlansaydı motor hiç kalkmazdı.

Mühürleme için kontaktörün hangi kontağı kullanılır?

Bobini beslenen kontaktörün normalde açık bir yardımcı kontağı kullanılır; şemada 13-14. Ana kontaklardan biri kullanılmaz. Yardımcı kontak numaraları kontaktöre veya eklenen kontak bloğuna göre değişir.

Stop butonu neden normalde kapalıdır?

Bobin akımı stop butonundan geçerek akar. Butona basmak ya da hattın kopması devreyi açar ve motoru durdurur. Normalde açık bir stop, tel koptuğunda motoru durduramazdı.

Elektrik kesilip gelince motor neden kendiliğinden çalışmaz?

Gerilim kesildiğinde K1 düşer ve 13-14 kontağı açılır. Gerilim geldiğinde bobine giden iki yol da açık olduğundan motor ancak yeni bir start komutuyla kalkar.

Q1 kullanılıyorsa termik röle gerekir mi?

Motor koruma şalteri aşırı yük korumasını kendisi yapar, bu yüzden ayrıca termik röle genellikle kullanılmaz. Q1 açtığında kumandanın da kesilmesi için Q1’in yardımcı kontağı kumanda devresine bağlanmalıdır.