Susuz çalışma koruması, pompada su olmadığını algılayan bir kontağın pompa motorunun K1 kontaktör bobinine giden yolu kesmesidir. Algılama emiş deposundaki alt seviye elektrodu, akış anahtarı, basınç düşüklüğü veya motor akımını/güç faktörünü izleyen bir röle ile yapılabilir. Doğru kumandada koruma kontağı K1 zincirine seri bağlanır, ilk kalkışta kısa bir bypass süresi tanınır ve arıza mühürlenerek pompa ancak elle reset sonrası yeniden çalıştırılır.

Susuz çalışma koruması: pompa motoru kumanda panosu, kontaktör ve arıza lambası ile trifaze pompa motoru

Güvenlik uyarısı: Bu içerik teknik bilgilendirme amaçlıdır. Bağlantı, ölçüm ve devreye alma işlemleri; enerji kesme ve enerjisizliği doğrulama prosedürleri uygulanarak, motor ve cihaz üreticisinin dokümanlarına göre yetkili elektrik personelince yapılmalıdır.

Tüm şemalar örnektir; terminal adları cihaza göre değişir, cihazın kendi bağlantı şeması esastır.

Susuz çalışma pompaya ve motora ne yapar?

Santrifüj pompada salmastra veya mekanik keçe, yatak burçları ve çark, içinden geçen suyla hem yağlanır hem soğur. Su kesildiğinde bu soğutma ortadan kalkar; keçe yüzeyleri kısa sürede ısınır, plastik parçalar şekil değiştirebilir, gövdede biriken hava kavitasyona ve titreşime yol açar. Motor tarafında ise tablo yanıltıcıdır: kuru çalışan pompa daha az güç çektiği için termik röle hiçbir şey görmez. Yani motor koruma şalteri veya termik, susuz çalışmaya karşı koruma değildir; bunun için ayrı bir algılama gerekir.

Keçe kaçırınca su motor yatağına veya klemens kutusuna da ulaşabilir; tipik nedenleri hidrofor motoru neden yanar yazısında ayrıca ele aldık.

Dört algılama yöntemi: hangisi neyi görür?

Yöntemlerin hepsi sonunda aynı işi yapar: bir kontak “su yok” durumunda açılır ve K1’in çalışma iznini keser. Fark, neyi algıladıklarında ve hangi arızayı kaçırdıklarındadır.

Susuz çalışma korumasında dört algılama yöntemi: emiş deposunda alt seviye, akış anahtarı, basınç düşüklüğü ve motor akımı/güç faktörü izleme.
Şekil 1. Susuz çalışma korumasında dört algılama yöntemi: emiş deposunda alt seviye, akış anahtarı, basınç düşüklüğü ve motor akımı/güç faktörü izleme. (büyüt)
YöntemNeyi algılarGüçlü yanıDikkat edilecek nokta
1. Emiş deposunda alt seviye (elektrot veya şamandıra)Depodaki su seviyesiSu bitmeden önce durdurur; kalkışı baştan engellerKapalı vana, tıkalı süzgeç veya emişteki hava kaçağını görmez
2. Akış anahtarıHatta gerçekten akış olup olmadığıDebisiz her durumu görürKalkışta debi geç oluşur; bypass süresi gerekir
3. Basınç düşüklüğüBasma veya emiş hattı basıncıHidrofor setlerinde çoğu zaman zaten vardırBasınç tek başına debiyi kanıtlamaz; kalkışta bypass gerekir
4. Akım / güç faktörü izleme (kavramsal)Pompa yükünün düşmesiHatta sensör gerekmez, ölçüm panodadırYalnız motor dönerken ölçer; eşik devreye almada belirlenir

En sağlam çözüm çoğu zaman iki yöntemin birlikteliğidir: alt seviye kalkışı engeller, akış veya yük izleme çalışırken oluşan debisiz durumu yakalar. Şamandıra ve seviye rölesinin kendi bağlantı ayrıntıları bu yazının konusu değildir; burada onları yalnızca “su var / su yok” kontağı veren bir B1 algılayıcısı olarak ele alıyoruz.

Güç devresi ve elemanlar

Güç devresi sıradan bir doğrudan yol vermedir: Q1 motor koruma şalteri, K1 kontaktörü ve M1 trifaze motor. Akım/güç faktörü izleyen bir röle kullanılacaksa ölçüm K1’den sonra, motor tarafında yapılır; böylece motor dururken röle yük görmez ve yanlış arıza üretmez. Röle girişlerinin şekli (doğrudan gerilim, akım trafosu vb.) cihaza göre değişir.

Pompa motoru güç devresi: Q1 motor koruma şalteri, K1 kontaktörü, M1 trifaze motor ve P1 pompa; kavramsal B1 akım/cos φ izleme rölesi.
Şekil 2. Pompa motoru güç devresi: Q1 motor koruma şalteri, K1 kontaktörü, M1 trifaze motor ve P1 pompa; kavramsal B1 akım/cos φ izleme rölesi. (büyüt)
ElemanUçlarGörevi
Q1 motor koruma şalteri1…6 ana, 13-14 yardımcıKısa devre ve aşırı yük koruması; yardımcı kontağı kumandayı keser
K1 pompa kontaktörüA1-A2, 1…6, 13-14, 53-54Motoru şebekeye bağlar; 13-14 mühür, 53-54 bypass rölesini başlatır
B1 susuz çalışma algılayıcısı11-12 / 11-14 (değişken kontak)“Su var” iken 11-14 kapalı, 11-12 açık
K3 zaman rölesi (çekmede gecikmeli)A1-A2, 17-18Kalkıştan sonra bypass süresi t_b boyunca korumayı bekletir
K2 arıza rölesiA1-A2, 13-14, 21-22, 43-44Arızayı mühürler, K1’i keser, H2’yi yakar
S0 / start butonu / S211-12 NC / 13-14 NO / 11-12 NCStop, start ve arıza reseti
H2 arıza lambasıX1-X2Susuz çalışma arızasını gösterir

Q1 ve kontaktör boyutu motor etiketindeki akımdan başlar; termik, sigorta ve kontaktör seçim aracı ile motor akım tablosu başlangıç değeri verir. Q1 ile ayrı termik arasındaki farkı bu yazıda anlattık.

Elektrik motorlarının güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Koruma kontağı neden K1 bobin zincirine seri bağlanır?

Susuz çalışma kontağı bir “çalışma izni”dir. K1 bobinine giden yolun üzerinde, stop butonu ve Q1 yardımcı kontağı ile aynı sırada durur. Su varken kapalıdır ve devreye karışmaz; su kesilince açılır ve bobin akımını keser. Kontağın uyarı lambasına veya ayrı bir sinyal hattına bağlanıp K1’e hiç dokunmaması en sık görülen eksikliktir: lamba yanar ama pompa kuru dönmeye devam eder.

Koruma kontağı B1 11-14'ün K1 bobin zincirine seri bağlanması: start-stop kumandada ve basınç şalterli otomatik kumandada çalışma izni.
Şekil 3. Koruma kontağı B1 11-14'ün K1 bobin zincirine seri bağlanması: start-stop kumandada ve basınç şalterli otomatik kumandada çalışma izni. (büyüt)

Şemanın sol tarafındaki mühürlü start-stop kumandada seri izin tek başına iyi çalışır: su kesilince K1 düşer, mühür çözülür ve su geri gelse de motor ancak yeni bir start komutuyla kalkar. Sağ taraftaki basınç şalterli otomatik kumandada ise mühür yoktur. Basınç düşük kaldıkça B2 kapalıdır; B1 her “su var” dediğinde K1 yeniden çeker. Emişte biraz su toplandıkça pompa kalkar, boşaltır, durur; bu döngü tek seferlik kuru çalışmadan daha zararlıdır. Sık kalkış sorununu hidrofor motoru sık devreye giriyorsa sorusunda da ele aldık.

İkinci sorun akış ve basınç yöntemlerinde ortaya çıkar: pompa duruyorken akış yoktur, basınç da düşüktür. B1 kalkış anında “su yok” der ve K1 hiç çekemez. Bu iki nedenle, seri iznin yanına bir bypass süresi ve bir arıza mühürü eklenir.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

İlk kalkışta bypass süresi, arıza mühürü ve elle reset

Aşağıdaki kumanda devresi dört koldan oluşur. Birinci kol bilinen start-stop zinciridir; tek farkı, K1 bobininden hemen önce K2’nin 21-22 NC kontağının bulunmasıdır. İkinci kolda K1’in 53-54 kontağı, çekmede gecikmeli K3 zaman rölesini başlatır. Üçüncü kol K2 arıza rölesidir: S2 reset butonu (NC), K3’ün 17-18 kontağı ve B1’in 11-12 kontağı seri bağlıdır; K2’nin kendi 13-14 kontağı K3 ve B1’e paralel olarak mühür yapar. Dördüncü kolda K2 43-44 üzerinden H2 arıza lambası yanar.

Susuz çalışma koruması kumanda devresi: K3 bypass zaman rölesi, K2 arıza mühürü, S2 elle reset butonu ve H2 arıza lambası.
Şekil 4. Susuz çalışma koruması kumanda devresi: K3 bypass zaman rölesi, K2 arıza mühürü, S2 elle reset butonu ve H2 arıza lambası. (büyüt)

Bypass süresi t_b, pompanın emişi doldurup debi ve basınç oluşturması için tanınan zamandır. Bu süre boyunca K3 17-18 açık olduğundan B1 ne derse desin K2 çekemez. Süre dolduktan sonra B1 hâlâ “su yok” diyorsa K2 çeker. t_b’nin değeri pompa tipine, emiş yüksekliğine ve tesisata bağlıdır; devreye almada gözlemle belirlenir.

Arıza mühürü, pompanın kendi kendine tekrar tekrar kalkmasını engeller. K2 bir kez çektiğinde 13-14 ile kendini tutar; su geri gelse, B1 11-12 açılsa bile K2 düşmez. K1 ancak biri nedeni görüp S2 ile reset yaptıktan sonra yeniden start alabilir. Bir uyarı: elektrik kesildiğinde K2 de düşer ve arıza bilgisi kaybolur. Gerekirse kalıcı hafızalı bir röle seçilir (SSS’ye bakın).

Adım adım çalışma ve durma sırası

Susuz çalışma koruması zaman diyagramı: su kesilince durma, reset, su yokken kalkış denemesi ve bypass süresi sonunda yeniden arıza.
Şekil 5. Susuz çalışma koruması zaman diyagramı: su kesilince durma, reset, su yokken kalkış denemesi ve bypass süresi sonunda yeniden arıza. (büyüt)
  1. Start (t1): Start butonuna basılır, K1 çeker ve 13-14 ile mühürlenir. K1 53-54 kapanır, K3 saymaya başlar.
  2. Bypass süresi dolar (t2): K3 17-18 kapanır. Su varsa B1 11-12 açıktır, K2 çekmez; pompa normal çalışır.
  3. Çalışırken su kesilir (t3): B1 11-12 kapanır, K2 hemen çeker (K3 zaten kapalıdır). K2 21-22 açılır, K1 düşer, motor durur, H2 yanar.
  4. Su geri gelir: K2 mühürlü kalır, pompa kalkmaz. Bu bilinçli bir davranıştır.
  5. Reset (t4): S2’ye basılır, K2 düşer, H2 söner. Motor yine durur; yeni bir start beklenir.
  6. Su yokken start (t5–t6): K1 çeker, pompa yalnız t_b boyunca döner. Süre dolduğunda su hâlâ yoksa K2 yeniden çeker ve K1’i keser.
  7. Normal dönüş (t7–t9): Reset, su gelişi ve start ile çalışma kaldığı yerden devam eder.

Durum tablosu

5. satıra dikkat edin: su olduğu hâlde motorun durması ve H2’nin yanması arıza değil, mühürün beklenen sonucudur.

Susuz çalışma koruması durum tablosu: her adımda su durumu, K3 bypass kontağı, K2 arıza mühürü, K1 bobini, H2 lambası ve motor.
Şekil 6. Susuz çalışma koruması durum tablosu: her adımda su durumu, K3 bypass kontağı, K2 arıza mühürü, K1 bobini, H2 lambası ve motor. (büyüt)
DurumK2 arıza rölesiK1 / motorH2
Bekleme, su vardüşükdüşük / durursönük
Start, bypass süresi işliyordüşükçekili / dönersönük
Çalışırken su kesildimühürlüdüşük / dururyanar
Su geri geldi, reset yapılmadımühürlüdüşük / dururyanar
Reset yapıldıdüşükdüşük / start beklersönük
Su yokken start verildit_b sonunda mühürlüt_b kadar döner, sonra dururyanar

Sık bağlantı hataları

BelirtiOlası neden
H2 yanıyor ama pompa kuru dönmeye devam ediyorKoruma kontağı yalnız lambaya bağlanmış; K1 zincirinde seri kontak yok
Pompa hiç kalkmıyor, start’a basınca hemen düşüyorAkış/basınç yönteminde bypass süresi yok veya B1 kontağı ters (11-14 yerine 11-12) bağlanmış
Su gelince pompa kendiliğinden kalkıyor, aç-kapa yapıyorArıza mühürü yok; K2 13-14 bağlanmamış ya da reset butonu NO seçilmiş
Reset’e basınca pompa kendi kendine çalışıyorReset, start yerine K1 koluna bağlanmış; reset yalnız K2’yi düşürmeli
Akım izleme rölesi motor dururken arıza veriyorÖlçüm K1’den önce alınmış veya rölenin kalkış gecikmesi kullanılmamış
Her şey doğru ama kalkışta ara sıra arızat_b pompanın dolma süresinden kısa; emiş hattında hava kaçağı olabilir

Motor tarafında termik sık atıyorsa neden çoğunlukla susuz çalışma değil, aşırı yük veya faz dengesizliğidir; kontrol listesi için faz kaybı yazısına bakabilirsiniz. Mühürleme, zaman rölesi ve kilitleme mantığının başka bir uygulaması yıldız üçgen kumanda devresinde anlatılıyor.

Seçim örnekleri

  • Açık depodan emen 2,2 kW hidrofor, 3000 d/d: Depoda alt seviye elektrodu kalkışı engeller; ek olarak basınç şalteri devresine bypass süreli arıza mühürü konur. Motor 230/400 V ise 400 V şebekede yıldız bağlanır.
  • Uzun emiş hatlı 4 kW transfer pompası: Depo görünmüyorsa akış anahtarı veya akım/güç faktörü izleme tercih edilir; t_b, emişin dolma süresi gözlenerek belirlenir. 400/690 V motor 400 V şebekede üçgen bağlanır.
  • Kuyuya bakan 7,5 kW sulama pompası: Sensör yerleştirmek zorsa yük izleme pratik bir seçenektir; eşik, pompa normal debideyken ve kapalı vanada ölçülen değerler arasında devreye almada ayarlanır.
  • Kablo: Kesit hat uzunluğu ve döşeme şekline göre değişir; motor kablo kesiti hesaplama aracı başlangıç değeri verir.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Mevcut motorunuzun etiket fotoğrafını gönderin, uygun DRG modelini birlikte belirleyelim.WhatsApp'tan gönder

Pompa uygulamaları için DRG trifaze motorlar

DRG Motor elektrik motoru üreticisi, tedarikçisi ve satıcısıdır. Aşağıdaki 3000 d/d sınıfı trifaze IEC motorlar hidrofor ve transfer pompalarında sık kullanılan güç aralığındadır. Susuz çalışma rölesi, akış anahtarı, basınç şalteri, şamandıra, kontaktör ve zaman rölesi DRG’de satılmaz; bunlar için pano malzemesi tedarikçinize veya cihaz üreticisine başvurun. Diğer güç ve devirler 3 fazlı asenkron elektrik motorları sayfasında ve online mağazada listelenir.

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Sık sorulan sorular

Termik röle susuz çalışmaya karşı korur mu?

Hayır. Kuru çalışan pompa daha az güç çeker, motor akımı düşer; termik bu durumda açmaz. Susuz çalışma için ayrı bir algılama ve K1 zincirine seri bağlı bir kontak gerekir.

Bypass süresi ne kadar olmalı?

Sabit bir değer yoktur. Pompanın emişi doldurup debi ve basınç oluşturduğu süre devreye almada gözlenir; t_b bunu karşılayacak kadar, ama gereksiz kuru çalışmaya izin vermeyecek kadar kısa tutulur.

Arıza neden otomatik resetlenmemeli?

Otomatik reset, emişte su biriktikçe pompanın kalkıp boşaltıp durmasına yol açar. Bu aç-kapa döngüsü keçeyi ve motoru tek bir kuru çalışmadan daha fazla yorar. Elle reset, birinin nedeni görmesini sağlar.

Akım izleme rölesi her pompada çalışır mı?

Kuru çalışmada yükün belirgin düştüğü pompalarda iyi sonuç verir. Hafif yüklü motorlarda akım farkı küçük kalabilir; bu nedenle bazı röleler güç faktörünü veya gücü izler. Eşik mutlaka pompa üzerinde, devreye almada belirlenir.

Elektrik kesilince arıza bilgisi kaybolur mu?

Bu şemadaki K2 rölesi gerilim gidince düşer, yani evet. Kesintiden sonra da arızanın korunması gerekiyorsa kalıcı hafızalı bir röle veya kontrol cihazı seçilir.