Tek fazlı (monofaze) asenkron motorun dönüş yönünü değiştirmek için ana sargının veya yardımcı sargının uçlarından yalnız birinin yönü ters çevrilir; en yaygın yol, kondansatörün bağlı olduğu yardımcı sargının Z1 ve Z2 uçlarını yer değiştirmektir. L ile N’yi değiştirmek yönü değiştirmez. Kondansatör tipi ve değeri her zaman motor etiketinden alınır; bağlantı motorun kendi klemens şemasına göre yapılır.

Tek fazlı motor yön değiştirme ve kondansatör bağlantısı: ana sargı, yardımcı sargı ve klemens kutusu

Güvenlik uyarısı: Bu içerik teknik bilgilendirme amaçlıdır. Bağlantı, ölçüm ve devreye alma işlemleri; enerji kesme ve enerjisizliği doğrulama prosedürleri uygulanarak, motor ve cihaz üreticisinin dokümanlarına göre yetkili elektrik personelince yapılmalıdır.

Bu yazıda daimi kondansatörlü (PSC), kalkış kondansatörlü ve çift kondansatörlü motorların farkını ayrı şemalarla gösteriyor, ardından klemens köprüsüyle ve kontaktörle yön değiştirmeyi anlatıyoruz. Şemalardaki U1-U2 (ana sargı) ve Z1-Z2 (yardımcı sargı) adları temsilidir; üreticiye göre uç adları ve renkleri değişir.

Ana sargı ve yardımcı sargı ne işe yarar?

Tek fazlı şebeke dönen bir manyetik alan üretmez; yalnız sargıyla beslenen bir motor kendi kendine kalkamaz, elle çevrilirse hangi yöne itilirse o yöne döner. Bu nedenle stator iki sargıyla yapılır. Ana sargı motorun asıl çalışma sargısıdır ve doğrudan L–N arasına bağlanır. Yardımcı sargı, ana sargıya göre kaydırılmış olarak yerleştirilir ve akımı bir kondansatörle faz kaydırılır. İki sargının birlikte oluşturduğu alan dönmeye başlar ve rotor bu alanı izler. Neden kondansatöre ihtiyaç duyulduğunu monofaze motorlarda kondansatör neden gereklidir yazısında daha ayrıntılı anlattık.

ElemanÖrnek uç adıGörevi
Ana sargıU1-U2L–N arasına bağlanır, motorun çalışma sargısıdır
Yardımcı sargıZ1-Z2Kondansatörle seri bağlanır, kalkış ve dönüş yönünü belirler
Çalışma kondansatörü (Cr)C1Yardımcı sargıda daima devrede kalır
Kalkış kondansatörü (Cs)C2Yalnız kalkış sırasında devrededir
Merkezkaç anahtarB1Devir yükselince kalkış devresini açar; motorun içindedir
Koruma iletkeniPEMotor gövdesini topraklar

Üç motor tipi ve bağlantı şemaları

Etikette ve klemens kapağında hangi tip olduğu genellikle anlaşılır: tek kondansatör ve iki sargı ucu grubu varsa çoğunlukla PSC, gövde üzerinde iki kondansatör veya içeriden tıkırdayan bir anahtar sesi varsa kalkış devreli bir motordur. Emin değilseniz motoru açmadan önce etiket şemasına bakın.

Daimi kondansatörlü (PSC) motor

Yardımcı sargı ve çalışma kondansatörü (C1) motor dönerken de devrede kalır; merkezkaç anahtar yoktur. Yapısı basittir, sessiz çalışır, ancak kalkış momenti sınırlıdır. Fan, aspiratör ve hafif yüklerde sık görülür. Bazı PSC motorlarda iki sargı eşittir ve motor üç uçla gelir; yön, kondansatörün hangi sargıya bağlandığıyla seçilir.

Daimi kondansatörlü (PSC) tek fazlı motor: ana sargı U1-U2 L–N arasında, yardımcı sargı Z1-Z2 C1 çalışma kondansatörüyle seri.
Şekil 1. Daimi kondansatörlü (PSC) tek fazlı motor: ana sargı U1-U2 L–N arasında, yardımcı sargı Z1-Z2 C1 çalışma kondansatörüyle seri. (büyüt)

Kalkış kondansatörlü, merkezkaç anahtarlı motor

Yardımcı sargı, kalkış kondansatörü (C2) ve merkezkaç anahtar (B1) seri bağlıdır. Motor hızlandıkça B1 açılır ve motor yalnız ana sargıyla döner. Kalkış kondansatörü kısa süreli kullanıma göre yapılmıştır; B1 kapalı kalırsa kondansatör ve yardımcı sargı kısa sürede ısınır. Kompresör, pompa ve yükle kalkan makinelerde tercih edilir.

Kalkış kondansatörlü tek fazlı motor: C2 kalkış kondansatörü ve B1 merkezkaç anahtarı yalnız kalkışta yardımcı sargıyı besler.
Şekil 2. Kalkış kondansatörlü tek fazlı motor: C2 kalkış kondansatörü ve B1 merkezkaç anahtarı yalnız kalkışta yardımcı sargıyı besler. (büyüt)

Çift kondansatörlü (kalkış + çalışma) motor

Çalışma kondansatörü C1 daima yardımcı sargıya bağlıdır; kalkış kondansatörü C2, B1 üzerinden kalkışta C1’e paralel eklenir. Böylece hem yüksek kalkış momenti hem de dönerken dengeli bir çalışma elde edilir.

Çift kondansatörlü tek fazlı motor: C1 çalışma kondansatörü daima devrede, C2 kalkış kondansatörü B1 üzerinden yalnız kalkışta paralel.
Şekil 3. Çift kondansatörlü tek fazlı motor: C1 çalışma kondansatörü daima devrede, C2 kalkış kondansatörü B1 üzerinden yalnız kalkışta paralel. (büyüt)
TipKondansatörMerkezkaç anahtarTipik kullanım
PSCYalnız çalışma (C1)YokFan, aspiratör, hafif yük
Kalkış kondansatörlüYalnız kalkış (C2)VarYükle kalkan pompa, kompresör
Çift kondansatörlüKalkış + çalışmaVarYüksek kalkış momenti gereken makineler

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Elektrik motorlarının güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Dönüş yönü nasıl değiştirilir?

Yönü, iki sargının alanları arasındaki sıralama belirler. Sargılardan birinin uçları ters çevrildiğinde bu sıralama tersine döner ve motor öbür yöne döner. Hangi sargının ters çevrileceği motorun klemens yapısına bağlıdır: yardımcı sargı uçları dışarı alınmışsa Z1 ile Z2 yer değiştirilir, yalnız ana sargı uçları erişilebilirse U1 ile U2 değiştirilir. İkisi birden ters çevrilirse yön değişmez. Trifaze motorlardaki faz değiştirme yöntemiyle karşılaştırma için elektrik motorunda dönüş yönü nasıl değiştirilir yazısına bakabilirsiniz.

Tek fazlı motorda yön değiştirme: yardımcı sargı uçlarını veya ana sargı uçlarını ters çevirmek dönüş yönünü değiştirir.
Şekil 4. Tek fazlı motorda yön değiştirme: yardımcı sargı uçlarını veya ana sargı uçlarını ters çevirmek dönüş yönünü değiştirir. (büyüt)

Birçok motorda yön, klemens kutusundaki köprülerin yerini değiştirerek seçilir. Aşağıdaki çizim yalnız mantığı gösteren genel bir örnektir: kondansatörün ikinci ucu (C) bir durumda Z1’e, diğerinde Z2’ye köprülenir; L, N ve ana sargı aynı kalır. Klemens sayısı, sırası ve köprüler üreticiye göre farklıdır; motorun kendi etiket/klemens şeması esastır. Etikette şema yoksa uçları ölçmeden köprü değiştirmeyin.

Temsili klemens örneği: köprülerin yeri değiştirilerek kondansatörün Z1 veya Z2 ucuna bağlanması ve yön değişimi.
Şekil 5. Temsili klemens örneği: köprülerin yeri değiştirilerek kondansatörün Z1 veya Z2 ucuna bağlanması ve yön değişimi. (büyüt)

Kalkış anahtarlı motorlarda yön yalnız motor tamamen durduktan sonra değiştirilir. Motor dönerken B1 açık olduğundan yardımcı sargı devre dışıdır; uçları değiştirmek motoru durdurmaz, aynı yönde dönmeye devam eder.

Kontaktörle ileri-geri çalıştırma

Yönün sık değiştiği uygulamalarda köprü yerine iki kontaktör kullanılır. Güç devresinde K1 ve K2 ana sargıyı her iki yönde aynı şekilde besler; fark yalnız yardımcı sargıdadır. K1 çektiğinde kondansatör Z1’e, Z2 N’ye bağlanır; K2 çektiğinde bu bağlantı tersine döner. Q1 iki kutuplu koruma elemanıdır; seçimi motor etiketindeki anma akımına göre yapılır.

Tek fazlı motor ileri-geri güç devresi: K1 ve K2 kontaktörleri yardımcı sargının kondansatöre bağlanan ucunu değiştirir.
Şekil 6. Tek fazlı motor ileri-geri güç devresi: K1 ve K2 kontaktörleri yardımcı sargının kondansatöre bağlanan ucunu değiştirir. (büyüt)

İki kontaktörün aynı anda çekmesi yardımcı sargıyı kısa devre eder. Bu yüzden kumanda devresinde her yön için ayrı mühürleme ve karşı kontaktörün 21-22 NC kontağıyla elektriksel kilitleme bulunur. Mantık trifaze devreyle aynıdır; ayrıntısı trifaze motor ileri-geri çalıştırma yazısındadır.

Tek fazlı motor ileri-geri kumanda devresi: her yön için mühürleme ve K1/K2 21-22 NC kontaklarıyla elektriksel kilitleme.
Şekil 7. Tek fazlı motor ileri-geri kumanda devresi: her yön için mühürleme ve K1/K2 21-22 NC kontaklarıyla elektriksel kilitleme. (büyüt)
  1. İleri butonu (S2): K1 bobini K2’nin 21-22 kontağı üzerinden enerjilenir, K1 13-14 mühürler. Kondansatör Z1’e bağlanır, motor A yönünde kalkar.
  2. Devir yükselir: Kalkış devreli motorlarda B1 açılır, motor ana sargıyla döner.
  3. Dönerken geri butonu (S3): K1’in 21-22 kontağı açık olduğu için K2 çekmez; kilitleme çalışır.
  4. Stop butonu (S0): K1 düşer, motor serbestçe yavaşlar ve durur.
  5. Tam duruştan sonra geri butonu: K2 çeker, kondansatör Z2’ye bağlanır, motor B yönünde kalkar.
  6. Q1 açarsa: Q1 13-14 yardımcı kontağı kumandayı keser, iki kontaktör de düşer; Q1 kapatıldığında motor kendiliğinden kalkmaz.

Durum tablosu

İleri-geri tek fazlı motor durum tablosu: K1, K2, kondansatör bağlantısı, merkezkaç anahtar ve motorun her adımdaki durumu.
Şekil 8. İleri-geri tek fazlı motor durum tablosu: K1, K2, kondansatör bağlantısı, merkezkaç anahtar ve motorun her adımdaki durumu. (büyüt)
DurumK1 / K2Kondansatör bağlı uçMotor
Beklemedüşük / düşük—durur
İleri kalkışçekili / düşükZ1A yönünde hızlanır
İleri çalışma, geri basıldıçekili / düşükZ1A yönünde döner (kilit)
Stop, tam duruşdüşük / düşük—durur
Geri kalkışdüşük / çekiliZ2B yönünde hızlanır
Q1 açtıdüşük / düşük—yavaşlar, durur

Kondansatör tipi, değeri ve deşarj

Kondansatörün kapasite (µF), anma gerilimi ve tipi motor etiketinde veya kondansatörün üzerinde yazar. Değiştirirken aynı tip ve aynı değerde parça kullanılır; kapasiteyi kafadan büyütmek ya da küçültmek sargı akımını, sıcaklığı ve kalkışı bozar. Bu yazıda bilerek değer vermiyoruz: doğru değer motorun kendi tasarımına bağlıdır.

  • Çalışma kondansatörü: genellikle metal film tiptir, motor dönerken devrede kalacak şekilde yapılmıştır.
  • Kalkış kondansatörü: genellikle AC elektrolitik tiptir, yalnız kısa süreli kullanıma uygundur; çalışma kondansatörü yerine kullanılmaz.
  • Gerilim: kondansatörün anma gerilimi etiketteki değerden düşük olmamalıdır.

Deşarj uyarısı: Motorun enerjisi kesilse de kondansatör yüklü kalabilir. Uçlara dokunmadan önce kondansatörü uygun bir deşarj düzeneğiyle boşaltın ve uçlar arasında gerilim kalmadığını ölçerek doğrulayın. Uçları tornavidayla kısa devre etmek hem kondansatöre zarar verir hem de kıvılcım tehlikesi yaratır.

Sık bağlantı hataları

BelirtiOlası neden
Motor vınlıyor, kalkmıyor; elle itilince dönüyorKondansatör arızalı veya bağlı değil, merkezkaç anahtar kapanmıyor ya da yardımcı sargı kopuk
Yön değişmediİki sargının uçları birlikte ters çevrilmiş ya da yalnız L ile N yer değiştirmiş
Kondansatör kısa sürede şişti veya ısındıKalkış kondansatörü daimi devrede kalmış (B1 yapışık) veya yanlış tip/gerilim seçilmiş
Motor çalışırken aşırı ısınıyorEtiketten farklı kapasitede kondansatör, düşük şebeke gerilimi veya aşırı yük
Yön değiştirince sigorta atıyorKilitleme yok, K1 ve K2 birlikte çekmiş; ya da motor dönerken ters yöne geçilmiş
Motor dönerken yön değiştirilince aynı yönde devam ediyorKalkış anahtarlı motorda B1 açık; yön ancak tam duruştan sonra değişir

Monofaze yerine trifaze motor: 230 V girişli sürücüyle

DRG’nin standart ürün yelpazesinde monofaze motor bulunmuyor; DRG 3 fazlı asenkron IEC motorlar sunar. Şebekeniz tek fazlıysa ve yükünüz trifaze bir motora uygunsa, 230 V tek faz girişli ve trifaze çıkışlı bir frekans sürücüsü bir alternatif olur. Sürücü 3 faz 230 V çıkış verdiği için 230/400 V etiketli motor üçgen (Δ) bağlanır. Yön değiştirmek için kablo değiştirilmez, sürücü komutu yeterlidir; kondansatör ve merkezkaç anahtar da gerekmez. Motor seçimi 220 V girişli inverter için trifaze motor seçimi yazısında, üçgen bağlantının nasıl yapıldığı yıldız üçgen bağlantı şeması yazısında anlatılıyor.

Alternatif çözüm: tek faz 230 V girişli frekans sürücüsü ile üçgen bağlı 230/400 V trifaze motor.
Şekil 9. Alternatif çözüm: tek faz 230 V girişli frekans sürücüsü ile üçgen bağlı 230/400 V trifaze motor. (büyüt)

Sürücü DRG’de satılmaz; gücü ve giriş akımı cihaz üreticisinin verilerine göre seçilir, terminal adları cihaza göre değişir. Trifaze motoru sürücüsüz, kondansatörle tek fazda çalıştırmak mümkündür ama güç kaybı belirgindir; ayrıntılar trifaze motor monofaze çalışır mı yazısında. Motor akımı için motor akım tablosu, güç–moment hesabı için elektrik motoru hesaplama aracı, kablo için motor kablo kesiti hesaplama aracı kullanılabilir.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Mevcut motorunuzun etiket fotoğrafını gönderin, uygun DRG modelini birlikte belirleyelim.WhatsApp'tan gönder

230 V girişli sürücüyle kullanılabilecek DRG motorları

DRG Motor elektrik motoru üreticisi, tedarikçisi ve satıcısıdır. Aşağıdaki 230/400 V etiketli alüminyum gövdeli trifaze motorlar, 3 kW’a kadar olan güç aralığında tek faz girişli sürücüyle üçgen bağlantıda kullanılabilir. Monofaze motor, kondansatör, kontaktör ve sürücü DRG’de satılmaz. Diğer seçenekler 3 fazlı asenkron elektrik motorları sayfasında ve online mağazada listelenir.

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Sık sorulan sorular

Tek fazlı motorda L ile N’yi değiştirirsem yön değişir mi?

Hayır. L ile N yer değiştirdiğinde iki sargının akımı birlikte ters döner, aralarındaki sıra değişmez. Yön için sargılardan yalnız birinin uçları ters çevrilmelidir.

Hangi sargıyı ters çevirmeliyim, ana mı yardımcı mı?

İkisi de aynı sonucu verir. Uygulamada genellikle yardımcı sargı uçları değiştirilir. Hangi uçların dışarı alındığını ve köprülerin nasıl takılacağını motorun klemens şeması gösterir.

Kondansatör değerini nasıl bulurum?

Motor etiketinden veya mevcut kondansatörün üzerindeki yazıdan. Etiket okunmuyorsa motorun üreticisine veya yetkili bir sargı servisine danışın; değeri tahminle seçmeyin.

Motor dönerken yön değiştirilebilir mi?

Önerilmez. Kalkış anahtarlı motorlarda dönerken yön değişmez; PSC motorlarda ise ani ters akım mekanik ve elektriksel zorlanma yaratır. Önce durdurun, tam duruşu bekleyin, sonra diğer yönü seçin.

DRG’de monofaze motor var mı?

Hayır, DRG’nin standart yelpazesinde monofaze motor yok. Tek fazlı şebekede trifaze ihtiyaç için 230 V girişli bir sürücü ve 230/400 V etiketli trifaze DRG motoru alternatif olabilir.