Frenli motorlarda kullanılan yay baskılı elektromanyetik fren, enerji kesildiğinde frenleyen bir yapıdadır: yaylar mili tutar, DC bobin enerjilendiğinde fren açılır. Bobin DC ile çalıştığı için şebekedeki AC gerilim bir fren doğrultucusuyla doğrultulur. Doğru bağlantı, doğrultucunun nereden beslendiğine ve frenin AC mi DC tarafından mı kesildiğine göre değişir.

Frenli motor bağlantısı: yay baskılı elektromanyetik fren, fren doğrultucusu ve DC fren bobini

Güvenlik uyarısı: Bu içerik teknik bilgilendirme amaçlıdır. Bağlantı, ölçüm ve devreye alma işlemleri; enerji kesme ve enerjisizliği doğrulama prosedürleri uygulanarak, motor ve cihaz üreticisinin dokümanlarına göre yetkili elektrik personelince yapılmalıdır.

Bu yazıda frenin çalışma mantığını, yarım dalga ve tam dalga doğrultucuyu, motor klemensinden besleme ile ayrı beslemeyi, AC ve DC tarafından kesme farkını ve sürücüyle kullanımı şemalarla anlatıyoruz. Şemalardaki uç adları temsilidir; uç adları cihaza göre değişir, fren ve doğrultucu üreticisinin bağlantı şeması esastır. Frenin hangi uygulamada gerektiğini frenli elektrik motoru ne zaman gereklidir yazısında ele almıştık.

Yay baskılı elektromanyetik fren nasıl çalışır?

Fren, motorun fan tarafındaki kapağa bağlanan bir üniteden oluşur. Mile bağlı balatalı disk, sabit bir sürtünme yüzeyi ile eksenel kayabilen bir armatür arasında durur. Armatürün arkasındaki yaylar onu diske, diski de sürtünme yüzeyine bastırır. Bu sırada mil kilitlidir. Mıknatıs gövdesindeki bobine DC gerilim verildiğinde armatür yaylara karşı çekilir, disk serbest kalır ve motor dönebilir.

Yay baskılı elektromanyetik fren: enerji yokken yaylar diski sıkıştırır ve fren tutar; DC bobin enerjilenince armatür çekilir ve mil serbest kalır.
Şekil 1. Yay baskılı elektromanyetik fren: enerji yokken yaylar diski sıkıştırır ve fren tutar; DC bobin enerjilenince armatür çekilir ve mil serbest kalır. (büyüt)

Bu yapının en önemli sonucu şudur: fren, gerilim olduğunda açık, gerilim olmadığında kapalıdır. Elektrik kesintisinde, kablo koptuğunda veya doğrultucu arızalandığında yük tutulur. Armatür ile mıknatıs gövdesi arasındaki hava aralığı balata aşındıkça büyür; aralık belli bir sınırı geçerse bobin armatürü çekemez ve fren açılmaz. Aralığın değeri ve ayar yöntemi fren üreticisine aittir; ayrıntılar frenli motorda fren ayarı ve hava aralığı yazısında.

ElemanUçlar (temsili)Görevi
Q1 motor koruma şalteri1-2 / 3-4 / 5-6, 95-96Motoru kısa devre ve aşırı yüke karşı korur
K1 motor kontaktörüA1-A2, 1…6, 13-14, 23-24Motoru şebekeye bağlar; yardımcı kontakla K2’yi sürer
K2 fren kontaktörüA1-A2, 1-2, 3-4, 13-14Fren beslemesini açar/keser; gerekirse DC tarafını da keser
F4 fren sigortasıtek kutupAyrı fren hattını korur
G1 fren doğrultucusu~ ~ / + −AC gerilimi bobin için DC’ye çevirir
Y1 fren bobini+ −Enerjilenince armatürü çeker, freni açar

Fren doğrultucusu: yarım dalga ve tam dalga

Yarım dalga doğrultucuda tek diyot şebekenin yalnız pozitif yarım periyotlarını geçirir; bobine paralel ters bağlı serbest geçiş diyotu ise diğer yarım periyotta bobin akımının sürmesini sağlar. İdeal ortalama DC gerilim AC değerin yaklaşık 0,45 katıdır. Tam dalga (köprü) doğrultucuda dört diyot her iki yarım periyodu da kullanır ve ortalama gerilim yaklaşık 0,9 katına çıkar.

Fren doğrultucusu: serbest geçiş diyotlu yarım dalga devre ile dört diyotlu tam dalga köprü devre ve çıkış gerilimi dalga şekilleri.
Şekil 2. Fren doğrultucusu: serbest geçiş diyotlu yarım dalga devre ile dört diyotlu tam dalga köprü devre ve çıkış gerilimi dalga şekilleri. (büyüt)

Pratikte seçim bobin geriliminden başlar. Fren etiketinde bobinin DC gerilimi ve doğrultucu için uygun AC besleme yazılıdır; doğrultucu tipi bu ikisinin oranına göre belirlenir. Etiketi okumadan bir doğrultucuyu başka bir freninkiyle değiştirmek bobinin açmamasına ya da aşırı ısınmasına yol açabilir. Bazı doğrultucular açılış anında bobine kısa süre daha yüksek gerilim verip sonra normal değere düşer; bu tiplerde uç bağlantısı tamamen üreticinin şemasına göredir.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Doğrultucu motor klemensinden mi, ayrı hattan mı beslenmeli?

Doğrudan yol verilen küçük motorlarda doğrultucunun AC girişi çoğu zaman motor klemens kutusunda iki motor ucuna bağlanır. Böylece K1 çektiğinde fren kendiliğinden açılır, ayrı kontaktör ve kablo gerekmez. Burada doğrultucunun AC giriş gerilimi, motorun yıldız ya da üçgen bağlantısına göre bağlandığı uçlardaki gerilimle uyumlu olmalıdır.

Fren doğrultucusunun AC girişinin motor klemensinden alındığı bağlantı: fren K1 ile birlikte açılır, durdurmada artık gerilim nedeniyle gecikmeli tutar.
Şekil 3. Fren doğrultucusunun AC girişinin motor klemensinden alındığı bağlantı: fren K1 ile birlikte açılır, durdurmada artık gerilim nedeniyle gecikmeli tutar. (büyüt)

Bu bağlantının bilinen bir zayıf yanı vardır: K1 düştüğünde motor hâlâ dönmektedir ve sargılardaki artık mıknatıslık bir süre gerilim üretir. Bu gerilim doğrultucuyu beslemeye devam ettiği için fren gecikmeli tutar. Ayrıca motor uçlarındaki gerilim yol verme sırasında değişiyorsa (yıldız-üçgen geçişi, soft starter rampası, sürücü çıkışı) fren yanlış zamanda açılıp kapanabilir.

Ayrı beslemede doğrultucu kendi sigortası (F4) ve kendi kontaktörü (K2) üzerinden ayrı bir AC hattan beslenir. Fren motor geriliminden bağımsızdır, artık gerilim sorunu yoktur ve DC tarafından kesme kolayca eklenir. Yol vericili tüm uygulamalarda bu yöntem kullanılır. Yıldız-üçgen devresinin kendisi için yıldız üçgen güç devresi yazısına bakabilirsiniz.

Fren doğrultucusunun ayrı AC hattan F4 sigorta ve K2 fren kontaktörü üzerinden beslenmesi; Y1 fren bobini motor geriliminden bağımsızdır.
Şekil 4. Fren doğrultucusunun ayrı AC hattan F4 sigorta ve K2 fren kontaktörü üzerinden beslenmesi; Y1 fren bobini motor geriliminden bağımsızdır. (büyüt)

Elektrik motorlarının güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

AC tarafından kesme ve DC tarafından kesme

Frenin tutma süresini belirleyen, bobin akımının ne kadar hızlı sıfıra indiğidir. AC tarafından kesmede (yalnız K2 1-2) doğrultucunun girişi açılır; bobinde depolanan enerji ise diyotlar üzerinden dolaşarak yavaş söner. Fren yumuşak ve geç tutar. Yatay hareketli, durma mesafesinin kritik olmadığı uygulamalarda bu yeterlidir.

DC tarafından kesmede bobin devresine seri ikinci bir kontak (şemada K2 13-14) eklenir. K2 düştüğünde akım yolu doğrudan kesilir, akım çok kısa sürede söner ve fren hızlı tutar. Düşey yüklerde ve kısa durma mesafesi istenen yerlerde genellikle bu yöntem tercih edilir; uygulamanın gerektirdiği yöntem makine ve fren üreticisinin belgelerine göre belirlenir. DC akımı kesen kontak DC anahtarlamaya uygun olmalıdır; kesme anında bobinde yüksek gerilim oluşur, bu yüzden koruma elemanı ve kesme uçları üreticinin şemasına göre bağlanır.

AC tarafından kesmede bobin akımı diyotlardan yavaş söner; DC tarafına eklenen K2 13-14 kontağı akımı hemen keserek frenin hızlı tutmasını sağlar.
Şekil 5. AC tarafından kesmede bobin akımı diyotlardan yavaş söner; DC tarafına eklenen K2 13-14 kontağı akımı hemen keserek frenin hızlı tutmasını sağlar. (büyüt)

Seçim örnekleri

UygulamaDoğrultucu beslemesiKesme şekli
Doğrudan yol verilen yatay konveyörMotor klemensinden veya ayrıAC tarafından yeterli olabilir
Kısa durma mesafesi istenen tezgâh ekseniAyrı (K2)AC + DC tarafından
Düşey yük, kaldırma hareketiAyrı (K2)AC + DC tarafından; üretici şeması esastır
Sürücü, soft starter veya yıldız-üçgenMutlaka ayrıUygulamaya göre; sıralama cihaz üreticisine göre

Kumanda devresi ve çalışma sırası

Ayrı beslenen frenin kumandası, bilinen start-stop devresine bir kol eklenerek kurulur. K1 motor kontaktörü stop butonu, start butonu ve 13-14 mühürleme kontağıyla çalışır; K1’in ikinci yardımcı kontağı 23-24 ise K2 fren kontaktörünün bobinini besler. Böylece K2, K1 ile birlikte çeker ve birlikte düşer.

Frenli motor kumanda devresi: stop ve start butonları, K1 13-14 mühürleme ve K1 23-24 kontağıyla birlikte çeken K2 fren kontaktörü.
Şekil 6. Frenli motor kumanda devresi: stop ve start butonları, K1 13-14 mühürleme ve K1 23-24 kontağıyla birlikte çeken K2 fren kontaktörü. (büyüt)
  1. Bekleme: K1 ve K2 enerjisizdir, bobinde akım yoktur, yaylar mili tutar.
  2. Start butonuna basılır: K1 çeker ve mühürlenir; 23-24 kapanır, K2 çeker ve doğrultucu beslenir. Bobin akımı yükselir, kısa bir açma gecikmesinden sonra fren açılır ve motor hızlanır.
  3. Çalışma: Bobin akımı sabittir, fren açık kalır.
  4. Stop butonu veya Q1 açması: K1 ve K2 düşer. AC kesmede fren gecikmeli, DC kesmede hemen tutar.
  5. Şebeke kesintisi: Tüm beslemeler gider, fren kendiliğinden tutar; enerji gelince motor yeniden start beklenir.

Durum tablosu ve zaman diyagramı

Frenli motor durum tablosu: bekleme, start, çalışma, AC ve DC kesmeyle durma, şebeke kesintisi ve bobin arızasında fren ile milin durumu.
Şekil 7. Frenli motor durum tablosu: bekleme, start, çalışma, AC ve DC kesmeyle durma, şebeke kesintisi ve bobin arızasında fren ile milin durumu. (büyüt)
DurumFren beslemesiFrenMotor mili
Beklemeyoktutarkilitli
Startvaraçılırhızlanır
Stop – AC kesmeyokgeç tutardaha uzun sürede durur
Stop – DC kesmeyokhızlı tutarkısa sürede durur
Bobin veya doğrultucu arızalıvaraçılmazfrene karşı zorlanır, koruma açar

Zaman diyagramında t1 anında K1 ve fren beslemesi gelir, t2’de bobin akımı yeterli düzeye çıkıp fren açılır. t3’te stop verilir; DC kesmede fren t4’te hemen, AC kesmede ise akım diyotlardan söndüğü için t5’te daha geç tutar. Diyagram temsilidir; gerçek süreler fren tipine ve bobine bağlıdır.

Frenli motor zaman diyagramı: K1, fren beslemesi, AC ve DC kesmede bobin akımı ile frenin açılma ve tutma anları.
Şekil 8. Frenli motor zaman diyagramı: K1, fren beslemesi, AC ve DC kesmede bobin akımı ile frenin açılma ve tutma anları. (büyüt)

Sürücüyle kullanımda fren neden ayrı beslenir?

Sürücü çıkışında gerilim ve frekans motor hızına göre değişir; düşük hızda gerilim düşüktür. Doğrultucu bu çıkıştan beslenirse fren tam açılamaz, balata sürtünür ve ısınır. Ayrıca sürücü çıkışındaki hızlı anahtarlama doğrultucuya zarar verebilir. Bu nedenle fren her zaman ayrı bir AC hattan beslenir ve K2 fren kontaktörü sürücünün fren kontrolü için ayrılmış röle çıkışıyla sürülür. Açma ve kapama sırası (önce moment, sonra fren açma; durmada önce fren tutma, sonra çıkış kesme) sürücü üreticisinin belgelerine göre ayarlanır; burada parametre değeri vermiyoruz.

Sürücüyle kullanımda fren ayrı beslenir: sürücünün röle çıkışı K2 fren kontaktörünü sürer, doğrultucu sürücü çıkışından beslenmez.
Şekil 9. Sürücüyle kullanımda fren ayrı beslenir: sürücünün röle çıkışı K2 fren kontaktörünü sürer, doğrultucu sürücü çıkışından beslenmez. (büyüt)

Bu fren, sürücünün yavaşlama sırasında enerjiyi bir dirençte harcamasıyla karıştırılmamalıdır; o konu frekans invertöründe dinamik frenleme ve fren direnci yazısında anlatılıyor. Mekanik fren yükü durduktan sonra tutar; sürücü ise hareketi yavaşlatır.

Bobin gerilimi, hava aralığı ve etiket bilgisi

Bağlantıdan önce frenin etiketinde üç bilgiyi kontrol edin: bobinin DC gerilimi, doğrultucu için öngörülen AC besleme ve frenin tutma momenti. Bu yazıda değer vermiyoruz, çünkü aynı gövdede farklı bobin gerilimli frenler bulunabilir. Ölçüm yapılacaksa bobin uçlarındaki DC gerilim, bir DC voltmetre ile ve yetkili personel tarafından ölçülür; AC giriş ölçümüyle karıştırılmamalıdır. Hava aralığı balata aşındıkça büyür; frenin geç açılması, vınlaması veya hiç açmaması çoğu zaman aralığın ayar sınırını geçtiğini gösterir.

Sık bağlantı hataları

BelirtiOlası neden
Motor çalışıyor ama fren açılmıyor, motor ısınıyorDoğrultucu beslemesi yok, bobin kopuk, bobin gerilimi uyumsuz veya hava aralığı ayar sınırını aşmış
Durdurmada fren çok geç tutuyorDoğrultucu motor klemensinden besleniyor (artık gerilim) veya yalnız AC tarafından kesiliyor
Sürücülü motorda fren düşük hızda sürtünüyorDoğrultucu sürücü çıkışından (U V W) besleniyor
Yıldız-üçgen geçişinde fren anlık kapanıyorDoğrultucu motor klemensine bağlı; geçişte gerilim kesiliyor
DC kesme kontağında ark, doğrultucu arızasıKontak DC anahtarlamaya uygun değil veya bobin koruma elemanı yok
Doğrultucu değiştirildikten sonra fren zayıf açıyorYarım dalga yerine tam dalga (veya tersi) takılmış; çıkış gerilimi bobine uymuyor

Fren açılmadığı halde motor çalıştırılmaya devam edilirse koruma açar; nedeni bulunmadan yeniden çalıştırmayın. Termik veya motor koruma şalterinin tekrar tekrar açmasının diğer nedenleri elektrik motoru neden termik attırır yazısında. Koruma elemanlarının boyutu için termik, sigorta ve kontaktör seçim aracını, kablo için motor kablo kesiti hesaplama aracını kullanabilirsiniz; tek bir kesit her uygulamaya uymaz.

📄 Bağlantı Şeması PDF İndir Şemaların ve tabloların A4 baskıya uygun PDF sürümü (üyelik gerekmez)

Mevcut motorunuzun etiket fotoğrafını gönderin, uygun DRG modelini birlikte belirleyelim.WhatsApp'tan gönder

Frenli uygulamalar için DRG trifaze motorları

DRG Motor elektrik motoru üreticisi, tedarikçisi ve satıcısıdır. DRG’nin standart yelpazesinde frenli motor ve fren doğrultucusu bulunmaz. Fren gereken uygulamalarda DRG’nin trifaze IEC motorları değerlendirilebilir; fren ünitesi ve doğrultucu ayrıca tedarik edilir, motora uygulanabilirliği fren üreticisiyle birlikte kontrol edilir ve bağlantıda fren üreticisinin şeması esas alınır. Kontaktör, sigorta ve sürücü için pano malzemesi tedarikçinize başvurun. Diğer güçler 3 fazlı asenkron elektrik motorları sayfasında ve online mağazada listelenir.

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Sık sorulan sorular

Frenli motorda fren neden enerji yokken kapalıdır?

Yay baskılı frende tutma kuvvetini yaylar sağlar; bobin yalnızca freni açmak için enerjilenir. Böylece enerji kesildiğinde veya bir tel koptuğunda yük tutulmaya devam eder.

Yarım dalga mı, tam dalga doğrultucu mu kullanmalıyım?

Karar bobinin DC gerilimi ile mevcut AC beslemenin oranına göre verilir. Aynı beslemede yarım dalga yaklaşık yarı ortalama gerilim verir. Doğru tip fren etiketinden ve fren üreticisinin şemasından belirlenir.

Fren doğrultucusunu motor klemensine bağlamak yanlış mı?

Doğrudan yol verilen motorlarda yaygın ve doğru bir yöntemdir; tek dezavantajı artık gerilim nedeniyle frenin gecikmeli tutmasıdır. Sürücü, soft starter veya yıldız-üçgen yol vermede ise kullanılmaz; fren ayrı beslenir.

DC tarafından kesme her uygulamada gerekli mi?

Hayır. Durma mesafesinin önemli olmadığı yatay hareketlerde AC tarafından kesme yeterli olabilir. Hızlı tutma gereken düşey yüklerde ve hassas konumlamada DC tarafından kesme tercih edilir; karar makine ve fren üreticisinin belgelerine göre verilir.