Termik Röle Ne İşe Yarar? Motor Koruma Ayarı Nasıl Yapılır?

Termik röle, motorun uzun süre nominal akımının üstünde akım çekmesini (aşırı yük) ve faz kaybını algılayıp kontaktörün bobin devresini açarak motoru sargılar ısınıp zarar görmeden durduran koruma elemanıdır. Doğru ayar, direkt yol verilen motorda etiket akımına (In), yıldız-üçgen yol verilen motorda faz akımına yani In/√3 değerine yapılır. Örneğin 4 kW, 1500 d/d bir motor (DRG-112M-4) 380 V'ta 8,37 A çeker; direkt yol vermede termik 8,37 A'e, yıldız-üçgende yaklaşık 4,83 A'e ayarlanır.

Termik röle kısa devreye karşı koruma yapmaz; o iş sigortanın ya da şalterin manyetik açıcısınındır. Termiğin görevi yavaş gelişen tehlikedir: sıkışan bir bant, yağı azalmış bir redüktör, düşük gerilim ya da kopmuş bir faz yüzünden motorun dakikalarca fazla akım çekmesi. Bu yazıda ayarın nasıl yapıldığını, açma sınıfının ne anlama geldiğini ve sahada en sık yapılan hataları gerçek motor verileriyle anlatıyoruz. Örneklerdeki motorları ve diğer modelleri Elektrik Motoru Online Satın Al sayfamızda kW ve devre göre bulabilirsiniz.

Aşırı yük korumasının genel yöntemleri (termik, motor koruma şalteri, elektronik röle, sargı içi sensör) arasındaki farkları Elektrik Motorunu Aşırı Yüke Karşı Koruma Yöntemleri yazımızda ele aldık; burada doğrudan termik rölenin kendisine ve ayarına odaklanıyoruz.

Termik röle nasıl çalışır?

Bimetal (ısıl) termik

Klasik termik rölede her fazın akımı, iki farklı metalden yapılmış bir şeridi ısıtır. Akım arttıkça şerit bükülür, bükülme belli bir noktaya geldiğinde mekanizma yardımcı kontağı (genelde 95-96 normalde kapalı) açar. Bu kontak kontaktör bobinine seri bağlı olduğu için kontaktör bırakır ve motor durur. Isınma zaman aldığından termik, kısa süreli kalkış akımına hemen tepki vermez; akım ne kadar büyükse açma o kadar hızlı olur. Buna ters zaman karakteristiği denir.

Elektronik termik

Elektronik röleler akımı akım trafolarıyla ölçer ve motorun ısınmasını yazılımla modeller. Ayar aralığı genellikle daha geniştir, açma sınıfı seçilebilir ve ortam sıcaklığından daha az etkilenir. Bazı modellerde faz dengesizliği ve toprak kaçağı için ek koruma bulunur.

Faz kaybı koruması

Üç fazdan biri koptuğunda motor kalan iki fazdan çalışmaya devam etmeye çalışır ve bu fazlarda akım belirgin şekilde yükselir. Faz kaybına duyarlı termikler, üç bimetalin eşit bükülmemesini (diferansiyel mekanizma) algılayarak normal aşırı yük eğrisinden daha erken açar. Tek faz kalan motorun yanmasının en yaygın sebeplerinden biri, bu özelliği olmayan ya da yanlış ayarlanmış bir termiktir.

Termik ayarı nasıl yapılır? Direkt ve yıldız-üçgen yol verme

Ayar için önce motor etiketindeki nominal akımı, şebeke gerilimine karşılık gelen sütundan okuyun. 380 V ile 400 V etiket akımı farklıdır; şebekeniz hangisine yakınsa onu esas alın.

• Direkt yol verme: Termik, motorun ana hattında olduğundan hat akımını görür. Ayar = In.
• Yıldız-üçgen yol verme: Termik genellikle ana kontaktörün çıkışında, yani sargı fazında bulunur ve faz akımını görür. Ayar = In / √3 ≈ In × 0,58.
• Termik şebeke tarafına (ana kontaktörün önüne, hat akımına) bağlanmışsa ayar yine In olur. Panoda termiğin nerede olduğunu şemadan teyit edin.

Yıldız-üçgen yol verme, 380 V şebekede yalnız üçgen bağlı çalışan, yani etiketi 400/690 V olan motorlarda uygulanır. 230/400 V etiketli küçük motorlar 380 V'ta yıldız bağlı çalıştığından onlara yıldız-üçgen yapılmaz ve termik doğrudan In'e ayarlanır.

Seçtiğiniz termiğin ayar aralığı bu değeri ortalarda kapsamalıdır. Ayar değeri aralığın en uç noktasına düşüyorsa bir üst ya da alt aralıktaki röleyi tercih etmek, ileride motor değiştiğinde ya da gerilim farklılaştığında ayar payı bırakır. Kontaktör ve termik aralığı için termik, sigorta ve kontaktör seçim aracımızı kullanabilirsiniz.

Motor tam yük altında çalışmıyorsa ayar düşürülür mü?

Bazı bakımcılar motorun gerçek çalışma akımını pens ampermetreyle ölçüp termiği bunun biraz üstüne ayarlar. Bu, motoru fazla korumak gibi görünse de yük dalgalandığında ya da yaz sıcağında gereksiz açmalara yol açabilir. Genel uygulama ayarı etiket akımına yapmaktır; daha hassas koruma gerekiyorsa bunun gerekçesi ve değeri makine dokümanında belirtilmelidir. Etiket akımının üstüne ayar yapmak ise korumayı fiilen devre dışı bırakır.

Açma sınıfı nedir? Class 10 ve Class 20 farkı

Açma sınıfı, termiğin soğuk durumdayken ayar akımının yaklaşık 7,2 katı akımda en geç kaç saniyede açacağını belirtir. Class 10 rölede bu süre en çok 10 saniye, Class 20'de en çok 20 saniye, Class 30'da en çok 30 saniyedir. Sınıf numarası büyüdükçe röle kalkış akımına daha uzun tahammül eder.

Bu neden önemli? Direkt yol verilen bir motor kalkışta nominal akımının birkaç katını çeker. DRG-160M-4 için katalogdaki kalkış akımı oranı Is/In = 7,7'dir; 380 V'ta 21,5 × 7,7 ≈ 165,6 A demektir. Hafif yükte (fan, boş bant) motor birkaç saniyede devrine çıkar ve Class 10 röle bu süreyi rahatça karşılar. Ağır ataletli yüklerde (büyük fan çarkı, dolu değirmen, kırıcı, volanlı pres) kalkış uzar; Class 10 röle motor daha devrine ulaşmadan açabilir. Bu durumda yanlış çözüm termiği In'in çok üstüne ayarlamaktır. Doğru çözüm uygulamaya uygun sınıfta (Class 20 ya da 30) röle seçmek ya da yol verme yöntemini değiştirmektir.

Kalkış süresinin uzun olduğu durumlarda motorun sargısına yerleştirilen PTC termistörler termiğe ek bir güvenlik katmanı sağlar; ayrıntısı Motorda Termistör (PTC) ve PT100 ile Sıcaklık Koruması yazımızda. Yol verme yöntemlerinin kalkış akımına etkisini yıldız-üçgen ve yol verme yöntemleri sayfamızda karşılaştırabilirsiniz.

Termik röle testi ve reset

Termikler çoğu zaman yıllarca hiç dokunulmadan panoda kalır. Periyodik bakımda şu adımlar yeterli bir kontrol sağlar:

• Test butonu: Motor çalışırken TEST butonuna basıldığında 95-96 kontağı açılmalı, kontaktör bırakmalı ve motor durmalıdır. Durmuyorsa kumanda şeması ya da kontak bağlantısı hatalıdır.
• Durum göstergesi: Açma sonrası gösterge konumunu kontrol edin; mekanik olarak sıkışmış röle açma yapmaz.
• Manuel / otomatik reset: Reset ayarı motorun sahada kendiliğinden yeniden çalışıp çalışmamasını belirler. Konveyör, mikser ve kırıcı gibi makinelerde manuel (H) reset tercih edilir; termik açtıktan sonra motorun kendiliğinden kalkması tehlikelidir.
• Soğuma süresi: Bimetal soğumadan reset yapılamaz. Açma sonrası birkaç dakika beklemek gerekebilir; reseti sürekli zorlamak yerine açmanın sebebini arayın.
• Bağlantı sıkılığı: Gevşek klemens röleyi ısıtır ve gereksiz açmaya yol açar. Enerjisiz durumda vidaları kontrol edin.

Termik attığında sebebi nasıl bulunur?

Termik açtıysa önce reset değil teşhis gelir. Pens ampermetreyle üç fazın akımını ölçüp etiket değeriyle karşılaştırın:

• Üç faz da eşit ve In'in üstündeyse sorun mekaniktir: aşırı yük, sıkışma, rulman ya da redüktör zorlanması.
• Bir faz sıfır ya da diğerlerinden belirgin farklıysa faz kaybı, gevşek bağlantı veya kontaktör kontağı yanığı aranır.
• Gerilim düşükse motor aynı gücü vermek için daha fazla akım çeker; şebeke gerilimini motor çalışırken ölçün.
• Akım normal ama termik açıyorsa ayar, sınıf ya da röle arızası kontrol edilir; pano içi sıcaklık da termiği etkiler.
• Kalkış sırasında açıyorsa kalkış süresi ve açma sınıfı uyumuna bakılır.

Motorun etiket akımını hızlıca görmek için motor akım tablosu sayfamıza bakabilirsiniz.

Sahada en sık yapılan termik hataları

• Yıldız-üçgen yol verilen motorda termiği In'e ayarlamak: faz akımı daha düşük olduğundan röle aşırı yükü geç görür.
• Termik açtı diye ayarı her seferinde biraz yükseltmek: sonunda koruma hiç çalışmaz hâle gelir.
• Ağır kalkışlı yükte Class 10 röle kullanıp sorunu "termik bozuk" diye yorumlamak.
• Termiğin 95-96 kontağını kontaktör bobinine bağlamamak ya da köprülemek; röle açar ama motor durmaz.
• Otomatik reset konumunda bırakmak; makine kendiliğinden yeniden çalışır.
• Motoru değiştirip termiği eski motorun ayarında bırakmak; yeni motorun etiket akımı farklı olabilir.

Termik ayarı kontrol listesi

• Motor etiketinden şebeke gerilimine karşılık gelen In okundu mu?
• Yol verme yöntemi ve termiğin şemadaki yeri belirlendi mi (hat akımı mı, faz akımı mı)?
• Ayar In ya da In/√3 olarak yapıldı mı ve röle aralığının ortalarına düşüyor mu?
• Kalkış süresine uygun açma sınıfı seçildi mi?
• Faz kaybı koruması var mı?
• 95-96 kontağı kontaktör bobin devresinde mi, TEST butonuyla doğrulandı mı?
• Reset modu makinenin güvenliğine uygun mu (manuel/otomatik)?

Bu yazıdaki motorlar

• DRG-90L-4 – 1,5 kW – 1500 d/d – 90L pik döküm
• DRG-112M-4 – 4 kW – 1500 d/d – 112M pik döküm
• DRG-132M-4 – 7,5 kW – 1500 d/d – 132M pik döküm
• DRG-160M-4 – 11 kW – 1500 d/d – 160M pik döküm
• DRG-200L-4 – 30 kW – 1500 d/d – 200L pik döküm

Bu motorların güncel fiyatlarını görmek ve hemen sipariş vermek için tıklayınFİYATLARI GÖR →

Sıkça Sorulan Sorular

Termik röle kaç amper ayarlanmalı?

Direkt yol verilen motorda etiketteki nominal akıma ayarlanır. Örneğin 7,5 kW, 1500 d/d DRG-132M-4 için 380 V'ta 15 A. Yıldız-üçgen yol vermede termik faz akımını görüyorsa ayar In/√3, yani yaklaşık 8,66 A olur.

Termik ile sigorta arasındaki fark nedir?

Sigorta ve şalterin manyetik açıcısı kısa devre gibi çok yüksek akımlarda anında açar. Termik ise nominal akımın biraz üstündeki, dakikalarca süren aşırı yükü ve faz kaybını algılar. Biri diğerinin yerine geçmez; motor devresinde ikisi birlikte kullanılır.

Termik röle neden sürekli atar?

En sık sebepler mekanik aşırı yük, faz kaybı veya gevşek bağlantı, düşük şebeke gerilimi, yanlış ayar (özellikle yıldız-üçgende) ve uzun kalkışa göre küçük açma sınıfıdır. Üç faz akımını ölçüp etiket akımıyla karşılaştırarak başlayın.

Yıldız-üçgen yol vermede termik nereye bağlanır?

Yaygın uygulamada termik ana kontaktörün çıkışına, motorun U1-V1-W1 uçlarına giden hatta bağlanır ve faz akımını görür; ayar In/√3 yapılır. Termik şebeke tarafındaysa ayar In'dir. Şemanızı kontrol edin.

Motorunuzun etiket akımı ve termik ayarı konusunda yardım için +90 (542) 666 11 11 numarasından ya da [email protected] adresinden bize ulaşabilir, iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz. Tüm motor modellerini online mağazamızdaki 120 model arasında inceleyebilirsiniz.